:: سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) ::
سال 4 شماره 12 صفحات 189-208 برگشت به فهرست نسخه ها
مطالعۀ تطبیقی-تحلیلی بقعۀ عبدالمؤمن حبیب‌آباد، جلوه‌گاهی از نقاشی دیواری عهد صفوی و قاجار
عباسعلی احمدی*
استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران ، a.ahmadi@sku.ac.ir
چکیده:   (671 مشاهده)
بنای امام‌زاده شاهزاده عبدالمؤمن در حبیب‌آباد، واقع در 18 کیلومتری شمال‌شرقی اصفهان قرار گرفته است. این بنا از ‌ مقابر ناشناخته‌ای است که به‌واسطۀ دورۀ زمانی ساخت، ویژگی‌های معماری و هنرهای تزئینی، از شایستگی توجه و تحقیق برخوردار است. در این بین آرایه‌های تزئینی بنا به‌ویژه تزئینات نقاشی دیواری باتوجه به مواردی همچون دورۀ زمانی، وجود کتیبۀ ساخت، چگونگی مضامین به‌کار‌رفته و شیوۀ ترسیم و خالقان هنری، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. برهمین‌اساس در این مقاله ضمن گاهنگاری و مطالعۀ نقشه و ساختار شکلی بنا، تزئینات وابسته به بنا معرفی و تا حد امکان تحلیل محتوایی و تطبیقی شده است. جهت نیل بدین‌مقصود، پژوهش حاضر به‌شیوۀ توصیفی-تحلیلی برپایۀ رویکرد تطبیقی و برداشت‌‌ میدانی نگارنده از بنا صورت گرفته است. چنان‌چه نتایج این پژوهش نشان می‌دهد، ساختمان امام‌زاده احتمالاً در دورۀ ایلخانی ایجاد شده و در دورۀ شاه‌عباس دوم صفوی و ناصرالدین‌شاه قاجار تعمیرات، ساختمان‌سازی‌ها و تزئیناتی در آن، صورت گرفته است. عمدۀ فعالیت صورت‌گرفته در دوره‌های صفوی و قاجار، ایجاد تزئیناتی همچون نقاشی دیواری، مقرنس‌کاری و کاربندی بوده که در میان آن، نقوش دیواری اهمیت و نمود بیشتری داشته است. این نقوش به شیوه‌های رنگ‌وروغن و آبرنگ ایجاد شده‌ و از انواع گره‌های هندسی، نقوش قهوه‌خانه‌ای، گل‌و‌مرغ، گل‌و‌بوته و منظره‌سازی فرنگی تشکیل شده‌اند. مضامین نقوش و کتیبه‌های بنا در ارتباط مستقیم با اندیشۀ تشیّع و مفهوم نمادین تعالی روح متوفی بوده است.
واژه‌های کلیدی: ایلخانی، صفوی، قاجار، بقعۀ عبدالمؤمن، نقاشی دیواری
متن کامل [PDF 1192 kb]   (210 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1399/2/10 | پذیرش: 1399/3/3 | انتشار: 1399/6/10
فهرست منابع
1. - آژند، یعقوب، (1385). «دیوارنگاری در دورۀ قاجار». مجلۀ هنرهای تجسمی، شمارۀ 25، صص: 41-34.
2. - آژند، یعقوب، (1389). نگارگری ایرانی. جلد دوم، تهران: سمت.
3. - آقاجانی‌اصفهانی، حسین؛ و جوانی، اصغر، (1386). دیوارنگاری عصر صفویه در اصفهان. تهران: فرهنگستان هنر.
4. - آقاجانی، حسین، (1359). «تعمیرات نقاشی(1)». اثر، شمارۀ 1، صص: 90-79.
5. - آقاجانی، حسین، (1361). «نقاشی‌های تصویری رنگ و روغنی با لایۀ تدرکاتی قرمز». اثر، شمارۀ 7، 8 و 9، صص: 186-165.
6. - ادارۀ جغرافیایی ارتش، (1376). فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران: فرهنگ جغرافیایی اصفهان. جلد 71، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.
7. - ادیب‌برومند، عبدالعلی، (1392). نگارستان ادیب: در باب هنر و هنرمندان ایرانی. اصفهان: گلدسته.
8. - افضل‌الملک، میرزاغلامحسین، (1380). سفرنامۀ اصفهان. به‌کوشش: ناصر افشاری‌فر، تهران: کتابخانۀ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
9. - الاصفهانی، محمدمهدی‌بن محمد‌رضا، (1368). نصف جهان فی تعریف اصفهان. به‌تصحیح: منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر.
10. - تحویلدار، حسین‌بن محمد‌ابراهیم، (1388). جغرافیای اصفهان. به‌کوشش: الهه تیرا، اصفهان: اختران.
11. - پاکباز، رویین، (1388). نقاشی ایرانی از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین، چاپ هشتم.
12. - پوگاچنکووا، گالینا، (1387). شاهکارهای معماری آسیای میانه. ترجمۀ سیدداوود طبایی، تهران: فرهنگستان هنر.
13. - پیرنیا، محمدکریم، (1386). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوین و گردآوری: غلامحسین معماریان، تهران: سروش دانش، چاپ پنجم.
14. - حاتم، غلامعلی، (1390). معماری اسلامی ایران در دورۀ سلجوقیان. تهران: جهاد دانشگاهی، چاپ دوم.
15. - حاج‌قاسمی، کامبیز، (1377). گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران. دفترسوم: بناهای مذهبی تهران، جلد سوم، تهران: دانشگاه شهید‌بهشتی و سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
16. - حاج‌قاسمی، کامبیز، (1389). گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر سیزدهم: امام‌زاده‌ها و مقابر. جلد دوازدهم و سیزدهم، تهران: دانشگاه شهید‌بهشتی.
17. - خاکپور، مینو، (1392). «گونه‌شناسی بقاع متبرکه لاهیجان». مطالعات شهر ایرانی اسلامی. شمارۀ 13، صص: 92-81.
18. - دانشوری، عباس، (1390). مقابر برجی سده‌های میانی ایران مطالعه نگاره شناختی. ترجمۀ جواد نیستانی و زهره ذولفقارکندری، تهران: سمت.
19. - زمرشیدی، حسین؛ و صادقی حبیب‌آباد، علی، (1395). «تزئین‌های معماری در بارگاه و بقاع متبرکۀ امام‌زادگان مبتنی‌بر نقوش اسلامی». مطالعات شهر ایرانی اسلامی. شمارۀ 24، صص: 20-5.
20. - سیف، هادی، (1369). نقاشی قهوه‌خانه. تهران: موزۀ رضا عباسی.
21. - سیف، هادی، (1379). نقاشی روی گچ. تهران: سروش.
22. - سیف، هادی، (1389). نقاشی روی کاشی. تهران: سروش، چاپ دوم.
23. - شاطری، میترا؛ و اسدی، مهسا، (1394). «بررسی دیوارنگاره‌های امام‌زاده هارون‌ولایت و اسماعیل؟ع؟ در اصفهان». مجموعه مقالات دومین همایش باستان‌شناسی ایران. به‌کوشش: حسن هاشمی‌زرج‌آباد، بیرجند: دانشگاه بیرجند، صص: 7-1.
24. - شفائی، جواد، (1336). هنر گره‌سازی در معماری و درودگری. تهران: انجمن آثار ملی ایران.
25. - شهدادی، جهانگیر، (1384). گل و مرغ (دریچه‌ای بر زیبایی شناسی ایرانی). تهران: خورشید.
26. - فقیه‌میرزایی، گیلان؛ مخلصی، محمدعلی؛ و حبیبی، زهرا، (1385). تخت‌فولاد یادمان تاریخی اصفهان. جلد دوم، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری.
27. - فلور، ویلم، (1395). نقاشی دیواری در دورۀ قاجاری. ترجمۀ علیرضا بهارلو، تهران: پیکره.
28. - قراخانی، حسن، (1374). «گزارشی از امام‌زاده یحیی، روستای دوزعنبر ورامین». وقف میراث جاویدان، شمارۀ 11 و 12، صص: 119-114.
29. - عقابی، مهدی، (1378). دایره‌المعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی: بناهای آرامگاهی. تهران: حوزه هنری.
30. - کن‌بای، شیلا، (1391). نقاشی ایرانی. ترجمۀ مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر، چاپ پنجم.
31. - گدار، آندره، (1387). «آرامگاه اولجایتو در سلطانیه». سیری در هنر ایران. جلد3: معماری دوران اسلامی، زیرنظر: آرتور پوپ و فیلیس اکرمن، ترجمۀ باقر آیت‌الله‌زاده‌شیرازی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، صص: 1320-1305.
32. - گدار، آندره؛ گدار، یدا؛ سیرو، ماکسیم؛ و همکاران، (1384). آثار ایران. جلد دوم، ترجمۀ ابوالحسن سروقد‌مقدم، مشهد: آستان قدس‌رضوی. چاپ چهارم.
33. - گلابچی، محمود؛ و جوانی‌دیزجی، آیدین، (1392). فن‌شناسی معماری ایران. تهران: دانشگاه تهران.
34. - گودرزی، مرتضی، (1388). آیینۀ خیال، بررسی و تحلیل تزئینات دورۀ قاجار. تهران: سوره مهر.
35. - گودرزی، مرتضی، (1391). نقاشی ایرانی از آغاز تا عصر‌حاضر، تهران: سمت، چاپ سوم.
36. - موسوی‌لر، اشرف‌السادات؛ و خاکپور، مینو، (1394). «تحلیل مضامین نقوش دیواری بقعۀ روستای پینچاه در گیلان». باغ نظر، شمارۀ 36، صص: 18-13.
37. - مهدی (1386).
38. - میرزایی‌مهر، علی‌اصغر، (1386). نقاشی بقاع متبرکه در ایران. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
39. - میشل، جرج، (1388). معماری جهان اسلام تاریخ و مفهوم اجتماعی آن. ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی، چاپ دوم.
40. - نراقی، حسن، (1382). آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم.
41. - وفا‌مهر، مهدی، (1390). زندگی و آثار هنری حاج‌میرزا‌آقا امامی. اصفهان: طراحان هنر.
42. - ویلبر، دونالد، (1393). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان. ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: علمی و فرهنگی. چاپ دوم.
43. - ویلبر، دونالد؛ گلمبک، لیزا؛ و الن، تری، (1375). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ کرامت‌الله افسر و محمد‌یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی.
44. - همایی‌شیرازی‌اصفهانی، جلاالدین، (1375). تاریخ اصفهان مجلد هنر و هنرمندان. به‌کوشش: ماهدخت بانو‌همایی، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
45. - هیلن‌براند، رابرت، (1377). معماری اسلامی. ترجمۀ ایرج اعتصام، تهران: پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
47. - Fontana, M. V., (1999). “Paintigs in the Imamzade Saahzada Ibrahim, Kashan (Late Nineteenth Century)”. Journal of the Islamic Environmental Design, No. 18 i-ii, Pp:144-151.
48. - Scarce, J. M., (1976). “Ali Mohmmed Isfahani, Tilemaker of Tehran”. Oriental Art, Vol. XXll, No. 3, Pp: 278-288.



XML   English Abstract   Print



سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها