:: سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) ::
سال 4 شماره 12 صفحات 209-224 برگشت به فهرست نسخه ها
بررسی مؤلفه‌های فرمی و تزئینی کمان‌های صفوی به‌گواه نقاشی‌ها و نگاره‌های هم‌دوره
محبوبه جلوداردزفولی1، میترا شاطری2
1- دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران ، shateri.mitra@lit.sku.ac.ir
چکیده:   (1042 مشاهده)
«تیر‌و‌کمان» ازجمله سلاح‌های دورۀ صفوی است که علاوه‌بر میادین نبرد، در مراسم درباری و شکار جایگاه ویژه‌ای داشته است. از‌ این‌رو، شناسایی کمان‌های این دوره اهمیت غیرقابل انکاری دارد. تعداد اندک کمان‌ها‌ی باقی‌مانده و اندک بودن منابع مرتبط، مطالعۀ آن‌ها را دشوار کرده ‌است، اما می‌توان برای مطالعۀ کمان‌های صفوی از یکی از مهم‌ترین اسناد این دوره، یعنی نگاره‌ها کمک جست؛ چراکه نگاره‌های دورۀ صفوی علاوه‌بر ارزش‌های زیبایی‌شناسانه بسیار واقع‌گرایانه ترسیم می‌شدند. از‌ این‌رو، نمود جنگ‌افزارهای گوناگون ازجمله «کمان» را در آن‌ها به‌خوبی می‌توان پیگیری کرد. علاوه‌بر معرفی، طبقه‌بندی انواع کمان‌ و ادوات وابسته بدان،‌ همچون کماندان و تیردان به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین رزم‌ابزارها در دورۀ صفوی از عمده اهداف پژوهش حاضر است. در این‌راستا پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی همچون: کمان‌ و ادوات وابسته به آن در این دوره، چه انواعی داشته، چه ارتباطی میان شکل ظاهری و کارکرد آن‌ها وجود داشته‌ است؟ و چه نقوش تزئینی بر ‌کمان‌های این دوره به‌کار رفته ‌است؟ در پژوهش حاضر مدنظر قرار گرفت. در این پژوهش که به‌روش توصیفی-تحلیلی و با گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای صورت گرفته ‌است، به مقایسه، تحلیل و طبقه‌بندی کمان‌ها از خلال 70 نگاره‌ و اثر ترسیم‌شده از آغاز تا پایان دورۀ صفوی، پرداخته شده ‌است. نتایج پژوهش حاکی‌ از آن بود که حداقل چهار نوع کمان و شش نوع مختلف تیردان در مراسم مختلف دورۀ صفوی استفاده‌ می‌شده است. از این‌میان کمان‌هایی که در مرکز فرورفته و گوشه‌هایی به‌سمت خارج داشتند، پرکاربردتر و کمان‌های ساده، کم‌کاربردتر بوده‌اند. در میان انواع نقوش حک‌شده بر کمان‌ها، کتیبه‌های نوشتاری رایج‌ترین نقش بر سطح کمان‌ها بوده‌اند که بیشتر درراستای تهییج روحیه و استعانت از نیروهای الهی به‌منظور غلبه بر دشمن به‌‌کار گرفته ‌شده‌ است. هم‌چنین نقش کمان یا ادوات وابسته بدان همچون زهگیر، نشان‌دهندۀ اهمیت این اشیاء در نشان ‌دادن اقتدار دربار ایران در روابط خارجی و جایگاه آن به‌عنوان آرایه رسمی مردان درباری این دوره است.
واژه‌های کلیدی: کمان و ادوات، کماندان، ترکش‌دان، دورۀ صفوی، نگاره‌های صفوی
متن کامل [PDF 1131 kb]   (259 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1398/11/25 | پذیرش: 1399/2/12 | انتشار: 1399/6/10
فهرست منابع
1. - قرآن‌کریم.
2. - اولئاریوس، آدام، (1363). سفرنامۀ آدام اولئاریوس. مصحح: احمد به‌پور، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار.
3. - آژند، یعقوب، (1389). نگارگری ایران. جلد دوم، تهران: سمت.
4. - پوپ، آرتور، (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش‌ازتاریخ تا امروز. جلد ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
5. - جلودار‌دزفولی، محبوبه، (1394). «مطالعه و طبقه‌بندی جنگ‌افزارهای سرد دورۀ صفوی با تأکید بر نمونه‌های شاخص». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه هنر اصفهان (منتشرنشده).
6. - دهخدا، علی‌اکبر، (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. جلد 26، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
7. - رومانسکی، دوبنچا، (1346). «تاریخچه اسلحه سرد در ایران». بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 12، صص: 112-89.
8. - سانسون، نیکلاس، (1346). سفرنامۀ سانسون: وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه‌سلیمان صفوی. ترجمۀ تقی تفضلی، تهران: انتشارات ابن‌سینا.
9. - شاردن، ژان، (1372). سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: انتشارات توس.
10. - شاطری، میترا؛ و احمد‌طجری، پروانه، (1396). «مطالعۀ تأثیرپذیری نگاره‌های شاهنامۀ طهماسبی از تغییر مذهب در دورۀ صفوی». نشریۀ نگره، شمارۀ 42، صص: 61-47.
11. - شاطری، میترا، (1395)، «تأملی بر کارکردشناسی درفش‌های دورۀ صفوی». مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. دورۀ 6، شمارۀ 11، صص: 163-176.
12. - شرلی، آنتونی، (1387). سفرنامۀ برادران شرلی. ترجمۀ علی دهباشی، تهران: انتشارات نگاه.
13. - صابی، ابوالحسن هلال‌بن محسن، (1346). رسوم دارالخلافه. ترجمۀ محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
14. - فلاحی، اکبر؛ و رحیمی، غلامحسین، (1394). «ارزیابی ساخت و کاربرد سلاح آتشین در عصر صفوی». نشریۀ تاریخ علم، دورۀ 13، شمارۀ 1، صص: 80-65.
15. - فلسفی، نصرالله، (1364). زندگانی شاه‌عباس اول، تهران: انتشارات علمی.
16. - لاسیکووا، گالینا، (1397). «آتش و باروت در هنر و دیپلماسی شاهان صفوی». ترجمۀ فرزاد سلیمی‌فرد. نشریۀ تاریخ روابط خارجی، شمارۀ 76، صص: 147-117.
17. - لاکهارت، لارنس؛ و همکاران (1386). تاریخ ایران کمبریج. جلد سوم، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: انتشارات امیرکبیر.
18. - موسوی‌دالینی، جواد، (1397). «مضامین و بن‌مایه‌های ادبیات پایداری در جنگنامۀ کشم و جرون‌نامه». نشریۀ مطالعات تاریخ جنگ، شمارۀ 3، صص: 168-149.
19. - ونزل، ماریان، (1387). انگشتری‌ها. ترجمۀ غلامحسین علی‌مازندرانی، تهران: کارنگ.
21. - Dwyer, B., (1997). “Early Archers Rings”. The Journal of the Society of Archer Antiquaries, Vol. 40, Pp: 62 – 67
22. - Moshtagh Khorasani, M., (2006). Arms and Armor from Iran: The Bronze Age to the End of the Qajar Period. Legate, Germany.
23. - www.britishlibrary.typepad.co.uk, Access date (2018 / 18 / 4)
24. - www.gallica.bnf.fr/ark, Access date(2018 / 30 / 5)
25. - www.shahnama.caret.cam.ac.uk, Access date (2018 / 23 / 9)
26. - www.jameelcentre.ashmolean, Access date(2014 / 4 / 10)
27. - www.warfare.uphero.com, Access date (2015 / 15 / 9)
28. - www.akdn.orgmuseumdetail, Access date(2019 / 15 / 9)
29. - www.asia.si, Access date (2015 / 27 / 2)
30. - www.harvardartmuseums.org, Access date (2019 / 28 / 1)
31. - www.imj.org, Access date (2014 / 1 / 10)
32. - www.thedigitalwalters.org, Access date (2014 / 6 / 5)
33. - www.themorgan.org, Access date (2019 / 28 / 1)
34. - www.metmuseum.org, Access date (2020 / 20 / 1)
35. - www.bonhams.com, Access date (2020 / 20 / 2)
36. - www.britishmuseum.org, Access date (2020 / 25 / 2)
37. - www.caravanacollection.com, Access date (2020 / 17 / 1)



XML   English Abstract   Print



سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها