[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) ::
سال 4 شماره 12 صفحات 99-119 برگشت به فهرست نسخه ها
گونه‌شناسی قلعه‌های اشکانی و ساسانی شمال خراسان و تعیین جایگاه سیاسی و اجتماعی منطقه براساس تعاملات فرهنگی آن
آزیتا میرزایی
دکتری باستان‌شناسی و کارشناس پژوهشی پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران ، mirzayeazita@hotmail.com
چکیده:   (1178 مشاهده)
خراسان، علاوه‌بر اهمیت جغرافیایِ سیاسی، به‌عنوان کانون شکل‌گیری حکومت اشکانیان و سپس حضور مقتدر ساسانیان همراه با توسعه و حفظ قلمرو از تهاجمات اقوام شرقی، از اهمیت زیادی در دوران تاریخی برخوردار بوده است. بررسی‌های باستان‌شناختی در بخش میانی گذرگاه کپه‌داغ-‌آلاداغ در شمال خراسان منجر به شناسایی محوطه‌های گوناگونی از دو دورۀ اشکانی و ساسانی شد. در میان تپه‌ها و محوطه‌های بررسی‌شده، شانزده ساختار معماری در قالب «تپه‌قلعه» و «قلعه» شناسایی شدند. شناخت کارکرد و نقش اجتماعی این قلعه‌ها در بستر تاریخی‌ خود می‌تواند بر طرف‌کنندۀ برخی از ابهامات تاریخی باشند؛ در نتیجه در این مقاله با طرح پرسش‌هایی چون: معماری قلعه‌سازی در دوران اشکانی و ساسانی چگونه بوده است؟ چگونه می‌توان براساس ویژگی‌های معماری و یافته‌های فرهنگی، گاهنگاری نسبی برای قلعه‌ها ارائه داد؟ قلعه‌ها را براساس ویژگی‌های جغرافیایی و معماری به چند دسته می‌توان گروه‌بندی کرد؟ فرم و شکل قلعه‌ها تأثیری در نقش کارکردی آن‌ها داشته است؟ محدودۀ جغرافیایی مورد مطالعه در بستر تاریخی اشکانی و ساسانی از چه جایگاه سیاسی و اجتماعی در ساختار حکومتی برخوردار بوده است؟ سعی‌شده به این پرسش‌ها پاسخ داده شود. در این پژوهش ابتدا با روش‌های میدانی اطلاعات گردآوری و سپس با استفاده از روش استدلال عقلانی-قیاسی به پردازش و تحلیل اطلاعات پرداخته می‌شود. ݣݣمهم‌ترین نتایج این پژوهش تشخیص ویژگی‌ها، تفاوت‌ها و شباهت‌های معماری قلعه‌ها با یکدیگر و سپس مقایسۀ آن‌ها با دیگر نمونه‌های مشابه در داخل و خارج از مرزهای ایران بود که منجر به شناخت بیشتر درخصوص سبک‌های قلعه‌سازی و گروه‌بندی آن‌ها در این منطقه گردید. در این پژوهش، علاوه‌بر شناسایی قلعه‌‌ها و شناخت ویژگی‌های معماری آن‌ها، با بهره‌مندی از علوم میان‌رشته‌ای چون: سنجش از راه دور، مطالعات زیست‌بوم و چگونگی پراکنش قلعه‌ها از یکدیگر، پیشنهاداتی درخصوص نقش سیاسی-اجتماعی محدودۀ مورد مطالعه به‌عنوان آخرین سرحد دسترسی به فلات مرکزی ایران ارائه می‌گردد.
واژه‌های کلیدی: شمال خراسان، گذرگاه کپه‌داغ-‌آلاداغ، تپه‌قلعه و قلعه، اشکانیان، ساسانیان
متن کامل [PDF 3004 kb]   (523 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1398/9/27 | پذیرش: 1398/11/12 | انتشار: 1399/6/10
فهرست منابع
1. - افشار‌حرب، عباس، (1373). زمین‌شناسی کپه‌داغ. تهران: سازمان زمین‌شناسی کشور.
2. - استرابو، و.، (1308). تذکرۀ جغرافیای تاریخی ایران. ترجمۀ حمزه سردادور، تهران: اتحادیه.
3. - استروناخ، دیوید، (1379). پاسارگاد، گزارشی از کاوش‌های انجام‌شده توسط مؤسسۀ مطالعات ایرانی بریتانیا (از سال 1961 تا سال 1963). ترجمۀ حمید خطیب‌شهیدی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
4. - افشاری، لیلا، (1392). «مطالعه و گونه‌شناسی سفال پارتی در گورستان سنگ‌شیر همدان». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر (منتشرنشده).
5. - امبرسز، ن. ن.؛ و ملویل، پ.، (1370). تاریخ زمین‌لرزه های ایران. ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران: آگاه.
6. - خاراکسی، ایزیدور، (1381). کاروانسراهای اشکانی. ترجمۀ همایون صنعتی، کرمان.
7. - شیپمان، کلاوس، (1384). مبانی تاریخ پارتیان. ترجمۀ هوشنگ صادقی، تهران: پژوهش فرزان روز.
8. - طلایی، پرویز؛ و مصطفی‌جرفی، حسین، (1394)، «واکاوی شاخص‌های تأثیرگذاری بر مناسبات مرزی شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس در قرن پنجم میلادی». فصل‌نامۀ پژوهش‌های تاریخی دانشکدۀ ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه اصفهان، سال 7، شمارۀ 4 (پیاپی 28)، صص: 102- 83.
9. - علیزاده، کریم، (1398). «پروژه‌های مرزی ساسانی: تلاقی سیاست‌های داخلی و خارجی». آفرین‌نامه، به‌کوشش: یوسف مرادی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صص: 302-291.
10. - فرای، ریچارد‌نلسون، (1383). تاریخ سیاسی ایران در دورۀ ساسانیان؛ تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی. جلد 3 قسمت 1. ترجمۀ حسن انوشه، گردآورنده: احسان یارشاطر. پژوهش دانشگاه کمبریج، تهران: امیرکبیر.
11. - قاسمی، پارسا، (1389). «معرفی سازه‌های موسوم به تُل‌خندق در قلمرو فارس باستان». باستان‌شناسی ایران، شمارۀ 1، صص: 96-86.
12. - گاراژیان، عمران؛ جعفری، جواد؛ و هژبری، علی، (1389). «گزارش پژوهش‌های باستان‌شناسی به‌منظور مستندسازی ساختارهای معماری تپه قلعه‌خان؛ با تأکید بر دورۀ تاریخی». پژوهش‌های باستان‌شناسی مدرس، سال 2، شمارۀ 3، بهار و تابستان، صص: 161-200.
13. - گیرشمن، رومن، (1380). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معین، تهران: انتشارات علمی‌وفرهنگی، چاپ سیزدهم.
14. - مازیار، سپیده، (1398). «مدیریت فضایی و سیاسی کرانه‌های جنوب درۀ ارس در دورۀ اشکانی». آفرین‌نامه، به‌کوشش: یوسف مرادی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صص: 212- 203.
15. - محمدی‌فر، یعقوب (1384). «بررسی و تحلیل آثار و استقرارهای اشکانی در زاگرس‌مرکزی». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌‌مدرس (منتشرنشده).
16. - میرزایی، آزیتا، (1388الف). «گزارش مقدماتی بررسی باستان‌شناختی شهرستان شیروان». تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر‌نشده).
17. - میرزایی، آزیتا، (1388ب). «گزارش مقدماتی بررسی باستان‌شناختی شهرستان فاروج». تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشر‌نشده).
18. - میرزایی، آزیتا، (1395). «گزارش مقدماتی بررسی باستا‌‌نشناختی شهرستان قوچان». گزارش شانزدهمین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی (مجموعه مقالات کوتاه 1395)، به‌کوشش: روح‌الله شیرازی. جلد اول، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صص: 416-421.
19. - میرزایی، آزیتا، (1397). «محوطۀ تاریخی تاس‌تپه». گزارش شانزدهمین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی (مجموعه مقالات کوتاه 1396). به‌کوشش: روح‌الله شیرازی، جلد دوم، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صص: 482-480.
20. - نگهبان، عزت‌الله؛ کوثری، یحیی؛ و سرفراز، علی‌اکبر، (1345). «گزارش بررسی‌های شمال‌شرق ایران»، تهران: مرکز اسناد پژوهشگاه میراث‌فرهنگی (منتشر‌نشده).
22. - Adams, R. M. C., (2006), “Intensified Large- Scale Irrigation as an Aspect of Imperial Policy: Strategies of Statecraft on the Late Sasanian Mesopotamian Plain”. In: J. Marcus and Ch. Stanish (eds.), Agricultural Strategies, Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology, Pp: 17-37.
23. - Bader, A.; Gaibov, V.; Gubaev, A.; Koselenko,G.; Lapsin, A. & Novikov., S., (2002). “Ricerche Nel Complesso Del Tempio Rotondo A Nisa Vecchia”. Parthica, 4, Pp: 9-45.
24. - Bergamini, G., (1987). “Parthian Fortifications in the Mesopotamia”. Mesopotamia, No. 22, Pp: 194–214.
25. - Boucharlat, R; Perrot, J. & Ladiray, D., (1987). “Les Niveaux Post-Achéménides À Suse, Secteur Nord”. Dafi, No. 15, Pp: 145-311.
26. - Bousharlat, M. & Lecomte, O., (1987). Fouilles De Tureng Tepe. Les Périodes Sassanides Etislamiques, Paris: Crns.
27. - Carter, R. A.; Challis, K. S.; Priestman, M. N. & Tofoghian, H., (2006). “The Bushehr Hinterland: Results of the First Season of the Iranian-British Archaeological Survey of Bushehr Province, November-December 2004”. IRAN, Vol. No. 44, Pp: 63-104.
28. - Francfort, H. P., (1978), Les fortifications en AsieCentrale de l'âge du Bronze â l'èpoque Kouchane, CNRS. Travaux de l' U.R.A. no. 10, Parise.
29. - Gennadij, A.; Koshelenko, V. & Gaibov, A., (2016). “The Avestan Vara and the early Towms of Central Asia”. Parthica, No. 16, Pp: 69-91.
30. - Heremann, G. & Kurabnsakhatov, K., (1994). “The International Merv Project, Preliminary Report on the Second Season (1993)”. IRAN, No. 32, Pp: 53-75.
31. - Invernizzi, A. & Lippolis, C., (2008). Nisa Partica. Ricerche NelComlesso Monumental Arsacide 1990-2006, Le Lettere (Monografi di Mesopotamia IX), Firenze.
32. - Jakubiak, K., (2006). “The Origin and Development of Military Architecture in the Provence of Parthava in the Arsacid Period”. Iranica Antiqua, Vol. XLI, Pp: 127-150.
33. - Kaim, B., (2008). “The Parthian Settlements in the Serakhs Oasis”. Parthica, No. 10, Pp: 129- 134.
34. - Kantor. H. J., & Delugaz. P. P., (1996). Chogha Mish, Vol. 1, The First Seasons of Excavations 1961-1971. Alizadeh A. (Ed). Part 2: Plates, Chicago: The University of Chicago.
35. - Keall, E. & Keall, M. J., (1981). “The Qal’ehYazdgird Pottery: A Statical approach”. IRAN, No. 19, Pp: 33-80.
36. - Kiani, M. Y., (1982). Parthian Sites in Hyrcania, the Gurgan Plain. Berlin: Ditrich Reimer Verlag.
37. - Priestman, S., (2013). “Sasanian Ceramics from the Gorgān Wall and Other Sites on the Gorgān Plain”. In: Persia’s Imperial Power in Late Antiquity, The Great Wall of Gorgān and Frontier Landscapes of Sasanian Iran, ed. By E. Sauer et al., Pp: 447-534.
38. - Puschnigg, G., (2006). Ceramics of the Merv Oasis. Recycling the City, California: Left Coast Press.
39. - Ricciardi, V., (1980). “Archaeological Survey In The Upper Atrak Valley (Khorassan, Iran): Preliminary Report”. Mesopotamia, No. 15. Pp: 51-71.
40. - Sauer, E. W.; Omrani Rekavandi, H.; Wilkinson, T. J. & Nokandeh, J., (2012). Persias Imperial Power in late Antiquity. BIPS.
41. - Trinkaus, K. M., (1981). “The Partho-Sassanian Northeast Frontier: Settlement in the Damghan Plain”. Iran, Ph. D. Dissertation, University of Pennsylvania.
42. - Tucker, J., (2003), “The Silk Road art and history”. Publishin the USA a by ART Media resources. L.t.d. Pp: 280-281.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Mirzaei A. Typology of Parthian and Sassanid Forts in Northern Khorasan and Determining the Position of the Region Based on its Cultural Interactions. Parseh J Archaeol Stud. 2020; 4 (12) :99-119
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-257-fa.html

میرزایی آزیتا. گونه‌شناسی قلعه‌های اشکانی و ساسانی شمال خراسان و تعیین جایگاه سیاسی و اجتماعی منطقه براساس تعاملات فرهنگی آن. مطالعات باستان شناسی پارسه. 1399; 4 (12) :99-119

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-257-fa.html



سال 4، شماره 12 - ( 6-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.18 seconds with 29 queries by YEKTAWEB 4286