[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 4، شماره 14 - ( 12-1399 ) ::
سال 4 شماره 14 صفحات 27-48 برگشت به فهرست نسخه ها
مطالعۀ دگرگونی‌های فرهنگی و تغییرات مکان‌گزینی استقرارهای ادوار مس‌وسنگ تا عصر قاجار دشت کبودرآهنگ، استان همدان (مبتنی‌بر دو فصل بررسی باستان‌شناختی)
رضا نظری‌ارشد1، خلیل‌الله بیک‌محمدی 2
1- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم‌انسانی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.
2- دکتری باستان‌شناسی، کارشناس حوزۀ ریاست و روابط عمومی دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران ، Khalil_bm@yahoo.com
چکیده:   (249 مشاهده)
استقرارهای جوامع انسانی، همواره در طول زمان دچار دگرگونی‌‌های فرهنگی و تغییرات مختلف در مکان‌گزینی خود بوده‌اند. ازجمله دلایل این دگرش، تحول در راهبردهای معیشتی در نتیجۀ تغییرات اقلیمی، دگرگشت در سازمان اجتماعی در پی تغییرات تولید، فناوری و... بوده است. در این بین، مهم‌ترین عامل را باید معیشت و به‌نوعی جبر وابسته به جغرافیای زیستی (زیست‌بوم) در تأمین نیازهای اولیه، در ساختار الگوی استقرارهای انسانی قلمداد کرد؛ بنابراین چارچوب‌های اقتصادی، اجتماعی و محیطی، مکمل یکدیگر برای تحلیل چراییِ ایجاد تغییرات یا عدم آن در الگوهای زیستی انسان‌ها در طول حیات تاریخی آن‌ها به‌شمار می‌آیند. دشت کبودرآهنگ، از دشت‌های شمالی استان همدان و از مهم‌ترین کریدور‌ها و راه‌های ارتباطی بین فرهنگ‌های فلات‌مرکزی، شمال‌غرب و زاگرس‌مرکزی در طی ادوار مختلف بوده است. این دشت در تابستان 1386، تحت‌‌عنوان: «بررسی و شناسایی باستان‌شناختی بخش گل‌تپه و مرکزی شهرستان کبودرآهنگ»، به‌صورت فشرده (پیمایشی) با گردآوری مواد فرهنگی از سطح محوطه‌ها، طی دو فصل بررسی و مطالعه گردیده است. برآیند مطالعات میدانی، دربردارندۀ 140 محوطه از ادوار مختلف مس‌وسنگ تا اسلامی متأخر است که نشان از دگرگونی و تغییرات زیست‌محیطی و فرهنگی در الگوهای استقراری از دورۀ مس‌وسنگ تا عصر قاجار دارد. از موضوعات اصلی که در علم باستان‌شناسی بدان پرداخته می‌شود، مسأله بررسی تغییرات مکان‌گزینی محوطه‌های باستانی و درنهایت، تلاش برای تحلیل تغییر و تحولات الگوهای استقراری و دلایل آن در طول زمان است. در این‌راستا و برای بررسی فرآیند دگرگشت‌های الگوهای استقراری، انگاره‌هایی مبنی‌بر تأثیر عواملی مانند: «فضا»، «زمان» و «مکان» در روند این تغییرات ارائه شده است. با این‌وصف، پرسش اصلی این پژوهش چنین طرح می‌شود که، عوامل تأثیرگذار در دگرگونی و تغییرات فرهنگی استقرارهای دشت کبودرآهنگ از دورۀ مس‌وسنگ تا عصر قاجار چه بوده است؟ روش اتخاذشده در پژوهش حاضر، بهره‌برداری از راهبردهای نظریۀ «کنت وات»، مبتنی‌بر تحلیل‌های GIS با رویکرد تاریخی-تحلیلی خواهد بود. نتایج مطالعۀ استقرارهای دشت کبودرآهنگ از دورۀ مس‌وسنگ تا عصر قاجار، نشان از تغییر در راهبردهای سازشی گروه‌های انسانی حاضر در آن، براساس الگوهای معیشتی در مکان‌گزینی با تأسی از جغرافیای منطقۀ مورد مطالعه در نیازهای جوامع انسانی دارد.
واژه‌های کلیدی: دشت کبودرآهنگ، بررسی باستان‌شناختی، الگوی استقرار، مکان‌گزینی، دگرگشت فرهنگی، جغرافیا.
متن کامل [PDF 2359 kb]   (27 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1398/9/16 | پذیرش: 1399/2/29 | انتشار: 1399/12/9
فهرست منابع
1. - اذکایی، پرویز، (1367). «قراگوزلوهای همدان، خاندان بهاءالملک آبشینی» (قسمت سوم). مجلۀ آینده، سال 14، شمارۀ 9 تا 12، صص: 600-617.
2. - بلمکی، بهزاد، (1394). «تحلیل الگوهای استقراری محوطه‌های مس‌سنگی متأخر دشت همدان براساس توزیع رتبه-اندازه و مدل آنتروپی شانون». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی، سال 7، شمارۀ 1، شمارۀ پیاپی 11، صص: 29- 45.
3. - بیک‌محمدی، خلیل‌الله؛ جانجان، محسن؛ و بیک‌محمدی، نسرین، (1391)، «معرفی ‌و تحلیل نقوش سنگ‌نگاره‌های نویافته مجموعۀ B ارگِس‌سفلی ‌(ملایر - همدان)». فصلنامۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران (نامه‌باستان‌شناسی)، شمارۀ 2، سال 2، صص: 121-140.
4. - بیک‌محمدی، خلیل‌الله؛ و نظری، مصطفی، (1396)، «بررسی نقوش سنگ‌قبرهای دورۀ سلجوقی همدان». فصلنامۀ باستان‌شناخت، دوفصلنامۀ علمی-تخصصی انجمن علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه محقق‌اردبیلی، شمارۀ 5، دورۀ 4، بهار و تابستان، صص: 116-91.
5. - بیک‌محمدی،‌ خلیل‌الله؛ و نظری‌ارشد، رضا، (139۶). «تحلیل و نگرشی بر استقرارهای دورۀ مس‌وسنگ دشت کبودرآهنگ (مبتنی‌بر پروژۀ بررسی‌ باستان‌شناختی شهرستان کبودرآهنگ)». همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، تهران: دانشگاه تهران، آبان‌ماه 1396.
6. - تاجبخش، رویا؛ و بلمکی، بهزاد، (1393). «تحلیل الگوهای استقراری و حوضۀ گیرش محوطه‌های عصر مس‌سنگی واقع در اطراف الوند در ارتباط با تشابهات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای». مطالعات باستان‌شناسی، دانشگاه تهران، دورۀ 6، شمارۀ 1، بهار و تابستان، صص: 1-19.
7. - جانجان. محسن، (1391). «گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی بخش زند و مرکزی شهرستان ملایر». آرشیو ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).
8. - جانجان، محسن؛ بیک‌محمدی، خلیل‌الله؛ خاکسار، علی؛ و بیک‌محمدی، نسرین، (1392)، «سازه‌های آبی-تاریخی استان همدان: پل‌ها (برپایۀ بررسی موردی و مطالعات باستان‌شناختی)». در: مجموعه مقالات چهارمین همایش باستان‌شناسان جوان، تهران: آبان‌ماه، دانشگاه تهران، چاپ اول، صص: 529-542.
9. - جعفری، سید حسین، (1394). از ذهن هفت کاریز کبود (تاریخ و فرهنگ کبودرآهنگ). کبودرآهنگ: انتشارات جام‌جمشید، چاپ اول.
10. - چایانی، جمشید، (1390). کبودرآهنگ در گذر تاریخ. کبودرآهنگ: نشر جام جمشید، چاپ اول.
11. - رهبر، مهدی، (1390). «گزارش مقدماتی دومین فصل گمانه‌زنی در نهاوند به‌منظور شناسایی معبد لائودیسه». آرشیو ادارۀ کل میراث ‌فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).
12. - رهبر، مهدی، (1391الف). «گزارش سومین فصل گمانه‌زنی در نهاوند به‌منظور شناسایی معبد لائودیسه». آرشیو ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).
13. - رهبر، مهدی، (1391ب). «گزارش فصل هفتم (کاروانسرای ایلخانی) کاخ ناتمام بیستون». آرشیو ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان کرمانشاه-بیستون (منتشر نشده).
14. - زارعی، محمدابراهیم؛ خاکسار، علی؛ مترجم، عباس؛ امینی، فرهاد؛ و دینی، اعظم، (1393). «بررسی و مطالعۀ سفال‌های دورۀ ایلخانی به‌دست آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی ارزانفود». مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 6، شمارۀ 2، پاییز و زمستان، صص: 90-73.
15. - عین‌السلطنه (سالور)، قهرمان میرزا، 1324-1250، (1374). روزنامۀ خاطرات عین‌السلطنه (روزگار پادشاهی سلسله پهلوی). ج 1 تا 10، به‌کوشش: مسعود سالور و ایرج افشار،‌ مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان، ناشر: اساطیر.
16. - قبادیان، عباس، (1369). سیمای طبیعی فلات ایران (در ارتباط با بهره‌برداری کشاورزی - احیاء و بازسازی منابع طبیعی کشور). تهران: دانشگاه شهید باهنر کرمان،
17. - مبین، صادق، (1343). جغرافیای گیاهی. تهران: دانشگاه تهران.
18. - محمدی، مریم؛ و شعبانی، محمد، (1395). «معرفی و تحلیل سفال‌های دوران اسلامی محوطۀ زینوآباد-بهار، همدان». فصلنامۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورۀ 6، شمارۀ 11، صص: 135-150.
19. - محمدی، مریم؛ و رضایی، مصطفی، (1396). «بررسی مجموعه آثار محوطۀ باستانی قلعه‌جوق فامنین همدان در دوران تاریخی و اسلامی». سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، تهران (https://civilica.com/doc/770603).
20. - محمدی، مریم؛ و رضائی، مصطفی، (1399). «بررسی و تحلیل باستان‌شناختی قلاع اربابی شهرستان بهار (استان همدان)». دوفصلنامۀ جامعه‌شناسی تاریخی، سال ۱۲، شمارۀ ۱، بهار و تابستان، صص: ۲۳۲-۲۶۵.
21. - مقیمی، نیلوفر، (1395)، «مطالعه گونه‌شناختی و گاه‌نگاری مقایسه‌ای ظروف سفالین تپه گیان نهاوند: مجموعه موزه مقدم دانشگاه تهران». مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 8، شمارۀ 2، صص: 188-167.
22. - مهندسین مشاور گنو، (1381). (GUENO) آب و هوای استان همدان. مطالعات طرح جامع گردشگری استان همدان، همدان، ادارۀ ‌کل منابع طبیعی استان همدان.
23. - نظری‌ارشد، رضا، (1386). «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان کبودرآهنگ، بخش‌های مرکزی و گل‌تپه». دو جلد، آرشیو ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر مشده).
24. - نظری‌ارشد، رضا، (1386). «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان ملایر، بخش‌های مرکزی و جوکار». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر مشده).
25. - نظری‌ارشد، رضا، (1391). «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان تویسرکان و بخش مرکزی همدان». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر مشده).
26. - نظری‌ارشد، رضا؛ و بیک‌محمدی، خلیل‌الله، (1396). «گونه‌شناسی و تحلیل سفال‌های دوران اسلامی دشت تویسرکان مبتنی‌بر نتایج بررسی‌های باستان‌شناختی». سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشگاه بیرجند.
27. - هژبری، علی، (1389). «بازنگری تعیین عرصه و حریم محوطه تاریخی هگمتانه». آرشیو ادارۀ کل میراث‌فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).
28. - هنریکسون، رابرت. سی.، (1382). گودین III و گاهنگاری غرب مرکز ایران در حدود 2600 - 1400 پ.م. در: باستان‌شناسی غرب ایران. به‌کوشش: فرانک هول، ترجمۀ زهرا باستی، تهران: انتشارات سمت.
29. - وات، کنت، (1386). مبانی محیط‌زیست. ترجمۀ عبدالحسین وهاب‌زاده، چاپ نهم، مشهد: جهاد دانشگاهی دانشگاه مشهد.
31. - Evans, G., (2006). Environmental Archaeology and Social Order. Routledge, London and New York.
32. - Gopnik, H., (2011). “The Median Citadel of Godin Period II”. In: On the High Road, the History of Godin Tape, Iran. Ontario: Royal Ontario Museum.
33. - Henrickson, R. C., (1984). Simaski and centeral wertern Iran. The archaeological evidence, zeitschrift fur assyrologia.
34. - Henrickson, R. C., (1986). “A regional perspective on Godin III cultural development in center western Iran”. Iran, Vol. 22, Pp:1-57.
35. - Johnson, H. M., (2007). Ideas of Landscape. London, Blackwell Publishing.
36. - Levin, L. D. & Young, T. C., (1986). A summary of the ceramic assemblage of the central western Zagros from the Middle Neolithic to the late third millennium B.C.. colloques international aux CNRS Prehistoric de La Mesopotamie 17-18-19 Decamber 1984, Paris.
37. - Levine, L. D., (1975). “The excavation at Seh Gabi Proceedings of the III rd Annual Symposium on Archaeological Research in Iran”. F. Bagherzadeh (ed) Iranian Center for Archaeological Research Tehran, Pp: 31-44.
38. - Levine, L. & Young, T. C., (1986). A sumary of the ceramic assemblages of the central western zagros from the middle Neolithic to the late third millenium B.C.. Colloques internationaux CNRS, Paris.
39. - Young T. C. & Louis, L., (1974). Excavations of the Godin project P second program report. Occasional paper art and archaeology, royal Ontario museum (ROM), march 1944.
40. - Young, T. C., (1963). “Dalma Painted Ware”. Expedition, Vol. 5, No. 2, Pp: 38-39.
41. - Young, T. C., (1967). “The migration into the Zagros”. Iran, Vol. 5, 1 Pp: 1-34.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML     Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:


نظری‌ارشد رضا، بیک‌محمدی خلیل‌الله. مطالعۀ دگرگونی‌های فرهنگی و تغییرات مکان‌گزینی استقرارهای ادوار مس‌وسنگ تا عصر قاجار دشت کبودرآهنگ، استان همدان (مبتنی‌بر دو فصل بررسی باستان‌شناختی). مطالعات باستان شناسی پارسه. 1399; 4 (14) :27-48

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-533-fa.html



سال 4، شماره 14 - ( 12-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.2 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4286