[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 5، شماره 16 - ( 6-1400 ) ::
سال 5 شماره 16 صفحات 136-119 برگشت به فهرست نسخه ها
واپسین سکۀ سلجوقیان در نیشابور: پژوهشی بر دینار طلای مکشوف از محوطۀ «قهوه‌خانۀ ‌سنگی» برزنون (نیشابور، خراسان‌رضوی)
محمدامین سعادت‌مهر1، حسن باصفا2، حمیدرضا ثنایی3، محسن مومنی4
1- دانشجوی دکترای گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران ، Ma.saadatmehr@gmail.com
2- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
3- استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
4- استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
چکیده:   (1084 مشاهده)
خراسان در دورۀ سلجوقیان ازمنظر اجتماعی و اقتصادی از اهمیت بالایی برخوردار بود و با به‌قدرت رسیدن «سلطان‌سنجر» (552-511 ه‍.ق.) نیز به ‌هستۀ سیاسی امپراتوری سلجوقی بدل گشت. با حملۀ غزها (548 ه‍.ق.) و به اسارت درآمدن سلطان‌سنجر اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خراسان دچار آشفتگی گردید. محوطۀ قهوه‌خانۀ سنگی برزنون نیز متعلق‌ به‌ دورۀ سلجوقی بوده و با پیدا شدن سکه‌ای طلایی از سلطان‌سنجر (ضرب‌شده در نیشابور به‌سال 551 ه‍.ق.) در لایه‌های سطحی آن، احتمال آن می‌رود که در کشاکش این حملات رو ‌به‌ ویرانی گذاشته باشد. به‌واسطۀ چنین هرج‌ومرج گسترده‌ای، متون تاریخی اطلاعات پراکنده و متفاوتی دربارۀ این واقعۀ تاریخی دارند؛ پس با در اختیار داشتن چنین سکه‌ای، علم سکه‌شناسی با تکیه‌بر علوم باستان‌شناسی و تاریخ می‌تواند اطلاعات ارزشمندی را در اختیار محققین قرار دهد. پس پایه و مایۀ اصلی این مقاله را سکۀ مکشوف از محوطۀ قهوه‌خانۀ ‌سنگی و نمونۀ نسبتاً مشابهی از آن (احتمالاً ضرب‌شده در نیشابور به‌سال 551 ه‍.ق.)، تشکیل می‌دهد. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارتنداز: 1. چگونه می‌توان با استفاده از این سکه و نمونۀ مشابه آن بخشی از تاریخ آن عصر را بازسازی نمود؟ 2. با توجه به ‌شرایط حاکم زمانی و عوامل تأثیرگذار، سکه‌های مورد بحث توسط چه کسی و با چه هدفی به ‌ضرب رسیده‌اند؟ این مقاله بر آن است تا علاوه‌بر معرفی این سکه‌های شاخص، به ‌بازسازی و مشخص ساختن علل برخی از حوادث با همراهی داده‌های سکه‌شناختی در کنار متون تاریخی بپردازد. در نتیجه مشخص گردید سکه‌های مورد مطالعه پس از آزادی سلطان‌سنجر از اسارت و به‌نام او، توسط «مؤید آی‌ابه»، در جهت مقابله نمودن با اتحاد «سلطان‌محمود» (دورۀ اول حکومت 551-548 ه‍.ق.) و «آتسز خوارزمشاه» (551-521 ه‍.ق.) و کسب مشروعیت لازم برای بقای قدرت و حکومتش در جایگاه امیر تابع سلطان‌سنجر، در نیشابور و حتی بخش‌هایی از خراسان ضرب ‌شده باشد.
واژه‌های کلیدی: سلطان‌سنجر، نیشابور، حملۀ غز، سکه‌شناسی، محوطۀ قهوه‌خانۀ‌ سنگی
متن کامل [PDF 1281 kb]   (122 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1399/4/24 | پذیرش: 1399/8/5 | انتشار: 1400/6/10
فهرست منابع
1. - ابن‌اسفندیار، بهاءالدین محمد، (1386). تاریخ طبرستان. جلد دوم، تصحیح: عباس اقبال، تهران: اساطیر.
2. - ابن‌‌الاثیر، عزالدین علی، (1385ه‍.ق.). الکامل فی التاریخ. الجزء الحادی عشر، بیروت: دارالصادر.
3. - ابن‌الجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن، (1412ه‍.ق.). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. الجزء الثامن عشر، تصحیح نعیم زرزور؛ تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
4. - ابن‌الکثیر، عمادالدین اسماعیل، (1407ه‍.ق.). البدایه و النهایه. الجزء الثانی عشر، بیروت: دارالفکر.
5. - ابن‌الوردی، زین‌الدین عمر، (1417ه‍.ق.). تاریخ ابن‌الوردی (تتمه المختصر فی اخبار البشر). الجزء الثانی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
6. - ابی‌الفداء، عمادالدین اسماعیل، (بی‌تا). المختصر فی اخبار البشر. الجزء الثالث، قاهره: مطبعه الحسینیه المصریه.
7. - اعتمادی، محمداسماعیل، (1377). «گزارش تکمیلی بررسی و شناسایی آثار تاریخی شهرستان نیشابور، بخش سرولایت»، نیشابور: گزارش سازمانی، اداره میراث‌فرهنگی شهرستان نیشابور (منتشرنشده).
8. - اوزگودنلی، عثمان غازی، (1393). «ایران در عصر سلجوقیان». در کاظم موسوی‌بجنوردی و صادق سجادی (ویراستار). تاریخ جامع ایران، جلد 8، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، صص: 758-521.
9. - آقسرایی، محمودبن‌محمد، (1362). مسامره الاخبار و مسایره الاخیار. تصحیح: عثمان توران، تهران: اساطیر.
10. - باسورث، کیلفورد ادموند، (1389). «تاریخ سیاسی و دودمانی ایران». در: جی. ای. بویل. تاریخ ایران کمبریج: از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان، ترجمۀ حسن انوشه، چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر.
11. - باصفا، حسن، (1388). «گزارش مقدماتی کاوش‌های محوطه قهوه‌خانۀ‌سنگی روستای برزنون نیشابور». نیشابور: گزارش سازمانی، مجتمع آموزش عالی نیشابور (منتشرنشده).
12. - باصفا، حسن، (1392). «گزارش مقدمانی کاوش‌های باستان‌شناختی محوطه قهوه‌خانه‌سنگی برزنون نیشابور». در: نگین میری، کوروش روستایی، فریدون بیگلری، و حامد وحدتی‌نسب،چکیده مقاله‌های یازدهمین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، ص: 84.
13. - بنداری، فتح‌بن‌علی، (1357). تاریخ سلسلۀ سلجوقی. ترجمۀ محمدحسین جلیلی،تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
14. - بیضاوی، ناصرالدین عبدالله، (1382). نظام التواریخ. تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار.
15. - توحیدی، فائق، (1356). «گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار باستانی استان خراسان». تهران: گزارش سازمانی، اداره کل حفاظت آثار باستانی و بناهای تاریخی ایران (منتشرنشده).
16. - تویسرکانی، قاسم، (1383). نامه‌های رشیدالدین وطواط. تهران: دانشگاه تهران.
17. - الجوینی، منتجب‌الدین بدیع، (1384). عتبه الکتبه. تصحیح: محمد قزوینی و عباس اقبال، تهران: اساطیر.
18. - حموی‌بغدادی، یاقوت، (1383). معجم البلدان. جلد سوم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
19. - خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن‌همام‌الدین، (1380). حبیب‌السیر فی‌اخبار افراد بشر. جلد دوم، با مقدمۀ جلال‌الدین همایی، تصحیح: محمد دبیرسیاقی، چاپ چهارم، تهران: اساطیر.
20. - راوندی، محمدبن‌علی، (1364). راحه‌الصدور و آیه‌السرور. تصحیح: محمد اقبال و محمد مینوی، تهران: امیرکبیر.
21. - رحمتی، محسن، (1397). «پیامدهای اجتماعی جنگ قطوان در ماوراءالنهر». مطالعات تاریخی جنگ، شمارۀ 3، صص: 73-53.
22. - روستا، جمشید، (1393). «بازکاوی تاریخ سیاسی فرارود و خراسان بزرگ، از منظر روابط دو دولت قراختایی و سلجوقی». پژوهش‌نامۀ خراسان بزرگ، شمارۀ 17، صص: 24-11.
23. - زمچی‌اسفزاری، معین‌الدین محمد، (1338). روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات. جلد اول، تصحیح: سیدمحمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.
24. - سبط‌بن‌الجوزی، شمس‌الدین یوسف، (1434ه‍.ق.). مرآه‌الزمان فی تواریخ الاعیان. الجزء العشرین، دمشق: دارالرساله العالمیه.
25. - سعادتی، محسن؛ و ناصری‌صومعه، حسین، (1395). «بحثی پیرامون وضعیت مالی دوران سلجوقیان با اتکا به مسکوکات آن دوران». فصلنامۀ تاریخ نو، شمارۀ 17، صص: 28-3.
26. - سلیمانی، سعید، (1391). «پژوهشی سکه‌شناختی بر آغاز حکمرانی سلجوقیان در جرجان». تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، شمارۀ 92، صص: 70-61.
27. - شبانکاره‌ای، محمدبن‌علی، (1381). مجمع‌الانساب. تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
28. - صادقی، مقصودعلی، (1388). «نقش قبایل مهاجر آسیای‌میانه در تحولات روزگار سلطان‌سنجر سلجوقی». پژوهش‌های علوم تاریخی، شمارۀ 1، صص: 64-55.
29. - عمادالدین‌کاتب‌اصفهانی، محمدبن‌حامد، (2004 م.). تاریخ دولت آل‌سلجوق. تصحیح: یحیی مراد، بیروت: دارالعلمیه.
30. - فروزانی، سیدابوالقاسم، (1391). «علل بنیان‌گذاری سلسلۀ محلی آل‌مازه در بخارا». پژوهش‌نامۀ تاریخ‌های محلی ایران، شمارۀ 1، صص: 75-66.
31. - فروزانی، سیدابوالقاسم، (1393). سلجوقیان از آغاز تا فرجام. تهران: سمت.
32. - فصیح‌خوافی، احمدبن‌محمد، (1386). مجمل فصیحی. جلد دوم، تصحیح: سیدمحسن ناجی‌نصرآبادی، تهران: اساطیر.
33. - قفس‌اوغلی، ابراهیم، (1367). تاریخ دولت خوارزمشاهیان. ترجمۀ داود اصفهانیان، تهران: گستره.
34. - قلی‌زاده، فاطمه، (1391). «سکه‌های سلجوقی و بررسی گرایش‌های سیاسی و مذهبی آن‌ها از قرن 5 تا 7ه‍.ق.». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشرنشده).
35. - قهرمانی، ابوالفضل، (1349). «سکه، نشان قومیت و آزادگی (1)». هنر و مردم، شمارۀ 92، صص: 35-21.
36. - کیان‌زادگان، سوسن؛ رجایی، سیدجلال؛ مسجدی‌خاک، پرستو؛ و سعادت‌مهر، محمدامین، (1398). «تجزیه عنصری سکه‌های پیروز ساسانی به‌روش پیکسی (PIXE)، مطالعۀ ‌موردی: سکه‌های گنجینه پیروزگت کشف‌شده از روستای تیس چابهار». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شمارۀ‌ 22، صص: 196-181.
37. - گروسه، رنه، (1379). امپراتوری صحرانوردان. ترجمۀ عبدالحسین میکده، تهران: علمی و فرهنگی.
38. - مرعشی، میرسیدظهرالدین، (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. تصحیح: محمدحسین تسبیحی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی شرق.
39. - مسجدی‌، پرستو؛ خادمی‌ندوشن، فرهنگ؛ نیستانی، جواد؛ موسوی‌کوهپر، سیدمهدی؛ و خزایی، مصطفی، (1393). «مقایسه عنصری سکه‌های سلاجقه ایران و روم با استفاده از روش پیکسی». در: حسن هاشمی‌زرج‌آباد، و سیدمحمدحسین قریشی (ویراستار). مجموعه مقالات برگزیده همایش ملی باستان‌شناسی ایران: دستاوردها، فرصت‌ها، آسیب‌ها (دانشگاه بیرجند- اردیبهشت ۹۲)، بیرجند: چهاردرخت، صص: 11-1.
40. - مسجدی‌خاک، پرستو، (1392). «آنالیز عنصری سکه‌های نقرۀ دورۀ سلجوقی به‌منظور شناخت وضعیت سیاسی و اقتصادی در این دوره». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشرنشده).
41. - منهاج‌سراج‌جوزجانی، منهاج‌الدین عثمان، (1342). طبقات ناصری. جلد اول، تصحیح: عبدالحی حبیبی، چاپ دوم، کابل: انجمن تاریخ افغانستان.
42. - مؤمنی، محسن؛ و مرسل‌پور، محسن، (1397). «واکاوی فراز و فرود قدرت سیاسی ملوک نیشابور (583-548 ه‍.ق.)». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، شمارۀ 32، صص: 70-59.
43. - میرخواند، محمدبن‌خاوندشاه، (1375). روضه‌الصفا. جلد چهارم و ششم، تهران: علمی.
44. - هینتس، والتر، (1368). اوزان و مقیاس‌ها در فرهنگ اسلامی. ترجمۀ غلامرضا ورهرام، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
46. - Baldwin's., (26 Jul. 2011). Islamic Coins (Coins of the Islamic world). Auction 18. London: A. H. Baldwin & Sons Ltd.
47. - Baldwin's., (8 May. 2012). Islamic Coins (Coins of the Islamic world). Auction 20. London: A. H. Baldwin & Sons Ltd.
48. - Koymen, M. A., (1991). Buyuk Selcuklu Imparatorlugu Tarihi. Vol. 5. Ankara: Turk Tarih Kurumu.
49. - Koymen, M. A., (2004). Selcuklu Devri Turk Tarihi. Ankara: Turk Tarih Kurumu Basimevi.
50. - Lowick, N. M., (1970). “Seljuq Coins”. The Numismatic Chronicle (1966-). Vol. 10, Pp: 241-251.
51. - Masjedi, P.; Khademi, F.; Neystani, J. & Mosavi Kouhpar, S. M., (2013). “Elemental Comparison of Silver Coins of Iranian Seljuk whit Those of Roman Empire by PIXE”. Mediterranean Archaeology and Archaeometry. Vol. 13, NO. 1, Pp: 321-328.
52. - Shams Eshragh, A., (2010). Silver Coinage of the Caliphs. Second Edition. London: Spink & Son LTD.
53. - St. James's., (29 Sep. 2016). “Ancient, Islamic, British and Foreign Coins, Medals and Banknotes”. Auction 38. London: St. James's Auctions.
54. - Stephen Album Rare Coins., (10-12 Sep. 2015). Ancient, Islamic and World Coins. Auction 23. Santa Rosa: Stephen Album Rare Coins.
55. - Stephen Album Rare Coins., (14-16 Jan. 2016). Ancient, Islamic and World Coins. Auction 24. Santa Rosa: Stephen Album Rare Coins.
56. - Stephen Album Rare Coins., (23-25 Jan. 2020). Ancients, Islam & World. Auction 36. Santa Rosa: Stephen Album Rare Coins.
57. - Zaporozhets, V. M., (2012). The Seljuks. Honnover: European Academy of Natural Sciences.
58. - https://www.sixbid.com/en/
59. - https://www.zeno.ru/
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Saadatmehr M, Basafa H, Sanaei H, Momeni M. The Last Seljuk Coin in Neyshabur: A Study of the Gold Dinar Discovered from the “Qahve Khane Sangi” in Barzanun (Neyshabur, Khorasan Razavi). Parseh J Archaeol Stud. 2021; 5 (16) :119-136
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-381-fa.html

سعادت‌مهر محمدامین، باصفا حسن، ثنایی حمیدرضا، مومنی محسن. واپسین سکۀ سلجوقیان در نیشابور: پژوهشی بر دینار طلای مکشوف از محوطۀ «قهوه‌خانۀ ‌سنگی» برزنون (نیشابور، خراسان‌رضوی). مطالعات باستان شناسی پارسه. 1400; 5 (16) :136-119

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-381-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
سال 5، شماره 16 - ( 6-1400 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.93 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4402