[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 5، شماره 15 - ( 3-1400 ) ::
سال 5 شماره 15 صفحات 93-73 برگشت به فهرست نسخه ها
مطالعۀ پتروگرافی سفال‌های عصرمفرغ قدیم (کورا-ارس) و مفرغ میانی تپه‌کلار کلاردشت
پرستو مسجدی1، مصطفی خزایی2، علی اعراب3، سید ایرج بهشتی4
1- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، خراسان رضوی، ایران ، parastomasjedi@yahoo.com
2- دکترای باستان‌شناسی، پژوهشگر آزاد، ایران.
3- دانشجوی دکترای باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
4- کارشناس ارشد زمین‌شناسی، پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت‌سازمان میراث‌فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده:   (1455 مشاهده)
در آغاز هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد، شواهدی از گسترش فرهنگی جدید در ایران پدیدار گشت که ریشۀ آن به منطقۀ قفقاز بازمی‌‌گردد. رایج‌ترین نام این فرهنگ «کورا-ارس» است که اشاره به منطقۀ اولیۀ شکل‌گیری این فرهنگ دارد. شواهد این فرهنگ از شمال فلات ایران و سواحل جنوبی دریای مازندران تا سواحل شرقی دریای مدیترانه ثبت و گزارش شده‌اند. برخی برای توجیه این شواهد همگون به تبیین عللی همچون تجارت و تقلید آثار متوسل شده‌اند. کلاردشت یکی از شرقی‌ترین مناطق حوزۀ گسترش این فرهنگ است که شواهد آن از تپه‌کلار و در یک کاوش باستان‌شناسی به‌‌دست آمد. نمونه‌های سفالی به‌دست‌آمده از تپه‌کلار که در دورترین نقطه از مبدأ این فرهنگ قرار دارد، فرصتی برای پاسخ به برخی پرسش‌ها را فراهم کرد. پرسش‌های این پژوهش عبارتنداز: 1- باتوجه به کانی‌های موجود در سفال‌های فرهنگ کورا-ارس و مفرغ میانی، چه میزان شباهت یا تفاوت بین آن‌ها وجود دارد؟ 2- براساس مطالعۀ پتروگرافی نمونه سفال‌های تپه‌کلار می‌توان کدام‌یک از نظرات پیرامون نحوۀ گسترش فرهنگ کورا-ارس را برای ظهور این فرهنگ در تپه‌کلار منطقی‌تر دانست؟ در این پژوهش 15 نمونه قطعه سفال از داده‌های کاوش انتخاب شد؛ 10 نمونه متعلق‌ به فرهنگ کورا-ارس (مفرغ قدیم) و 5 نمونه از مفرغ میانی. نتایج پتروگرافی و داده‌های نقشۀ زمین‌شناسی منطقه نشان می‌دهند که سفال‌های کورا-ارس (مفرغ قدیم) و سفال‌های مفرغ میانی با ساختار منطقۀ البرز مرکزی همخوانی دارد، و وجود کانی کمیاب نفلین (Na,K) AlSiO4 (کانی تحت اشباع از سیلیس) و هم‌چنین دانه‌های یاقوت در بافت برخی سفال‌ها و ساختار زمین‌شناسی منطقه موجب تقویت این عقیده شد که سفال‌های کورا-ارس و مفرغ میانی تپه‌کلار، تولید محلی و منطقه‌ای هستند (وارداتی از قفقاز یا نواحی دوردست نیست)؛ اگرچه در کیفیت سفال به‌لحاظ بافت سفال تفاوت وجود دارد. نتایج این پژوهش ثابت کرد که سفال‌های کورا-ارس به‌علل دیگری به‌غیر از تجارت به محوطۀ کلار وارد شده‌اند.
واژه‌های کلیدی: کورا-ارس، مفرغ میانی، تپه‌کلار، پتروگرافی.
متن کامل [PDF 1345 kb]   (245 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1398/11/3 | پذیرش: 1399/3/19 | انتشار: 1400/2/10
فهرست منابع
1. - آجرلو، بهرام، (1383). «بررسی هنر کورا ارس». پیام باستان‌شناس. سال اول، شمارۀ 2، صص: 60-43.
2. - ارزانی، کاوه؛ سرپولکی، حسین؛ و قهرمانی، داوود، (1387). «تغییرات فازی و رفتاری نفلین سینیت کلیبر در مقایسه با فلدسپات هندی در ترکیب انگوب کاشی مونوکوتورا». مجلۀ بلورشناسی و کانی‌شناسی ایران، سال 16، شمارۀ 1، صص: 78-67.
3. - اسماعیلی، داریوش؛ خلج، مرضیه؛ و ولی‌زاده، محمد‌ولی، (1386). «شواهد شیمی کانی و ژئوشیمی سنگ کل در آلودگی، دگرنهادی و اختلاط ماگمایی تودۀ گرانیتوئیدی اکاپل (جنوب‌غرب کلاردشت، البرز مرکزی)». مجلۀ بلورشناسی و کانی‌شناسی ایران، شمارۀ 1، صص: 192-169.
4. - آقاجانی‌مرسا، سهیلا؛ امامی، محمدهاشم؛ لطفی، محمد؛ قلی‌زاده، کاظم؛ و قاسمی‌سیانی، مجید، (1395). «منشأ رگه‌های پلی‌متال اپی‌ترمال در منطقۀ نیکوییه (باختر قزوین) براساس مطالعات کانی‌شناسی، دگرسانی و میانبار سیال». مجلۀ علوم‌زمین، سال 25، شمارۀ 99، صص: 168-157.
5. - برنی، چارلز؛ و لانگ، مارشال، (1386). تاریخ اقوام کوه‌نشین شمال‌غرب ایران. ترجمۀ هوشنگ صادقی، تهران: انتشارت نگاه.
6. - پترسون، سارا، (1395). «پتروگرافی مقطع نازک مواد سرامیکی». ترجمۀ مهدی رازانی و حکیمه افشاری‌نژاد، دو‌فصلنامۀ تخصصی دانش مرمت و میراث‌فرهنگی، سال 4، شمارۀ 7، صص: 73-57.
7. - جعفریان، عبدالرضا؛ امامی، محمد‌هاشم؛ و وثوقی‌عابدینی، منصور، (1388). «پترولوژی و ژئوشیمی عناصر اصلی مجموعۀ بازالتی سلطان‌میدان». فصلنامۀ زمین‌شناسی کاربردی، سال 5، شمارۀ 4، صص: 284-266.
8. - حاج‌علیلو، بهزاد؛ وثوق، بهرام؛ رضوی‌زاده، نورالله؛ و مؤید، محسن، (1391). «بررسی کانی‌سازی اسکارن علم‌کوه در منطقۀ کلاردشت (شمال ایران) با تأکید بر بررسی‌های میانبارهای شاری». مجلۀ بلورشناسی و کانی‌شناسی ایران، سال 20، شمارۀ 4، صص: 633-626.
9. - حیدریان، محمود، (1390). «چگونگی سیر تحول فرهنگ‌های پیش‌ازتاریخ غرب مازندران براساس کاوش‌های باستان‌شناسی تپه‌کلار و پناهگاه صخره‌ای راشک کلاردشت». رسالۀ دکترای باستان‌شناسی دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشر‌نشده).
10. - دوروزی، رقیه؛ و مسعودی، فریبرز، (1391). «زمین‌شیمی پتروژنز و محیط تکتونیکی تودۀ گابرویی ترالیتی و تشنیتی کمربن (البرز مرکزی)». مجلۀ پترولوژی، سال 3، شمارۀ 12، صص: 102-89.
11. - سازمان زمین‌شناسی کشور، نقشۀ مرزن‌آباد ورقۀ 6262، مقیاس 100.000/1.
12. - طلایی، حسن، (1385). عصرمفرغ ایران. تهران: انتشارات سمت.
13. - علائی‌بخش، ناهید؛ و شمعانیان، غلامحسین، (1394). «کانی‌شناسی، ژئوشیمی و زایش رگه‌های مس‌دار سازند نسن، جنوب‌غرب آمل، پهنه البرز مرکزی». مجلۀ ژئوشیمی، دورۀ 4، شمارۀ 2، صص: 103-99.
14. - علائی‌بخش، ناهید؛ شمعانیان، غلامحسین؛ شفیعی، بهنام؛ و مسعودی، سیدمسعود، (1392). «کانی‌شناسی و ژئوشیمی رگه‌های مس‌دار نسن، البرز مرکزی». پنجمین همایش انجمن زمین‌شناسی اقتصادی ایران، صص: 31-26.
15. - علیزاده، کریم، (1389). «فرهنگ کورا-اراس، ماوراءقفقاز قدیم یا فرهنگ یانیق». مجلۀ باستان‌شناسی، شمارۀ 1، صص: 85-69.
16. - فردوسی، رسول؛ مؤید، محسن؛ و کمالی، امین‌الله، (1394). «بررسی سنگ‌نگاری و سنگ‌شناسی تودۀ نفلین سینیتی استان آذربایجان شرقی». مجلۀ علوم‌زمین، سال 24، شمارۀ 4، صص: 40-29.
17. - کریمیان، حسن، (1376). «گزارش گمانه‌زنی و تعیین حریم تپه‌کلار کلاردشت». ساری: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی مازندران (منتشرنشده).
18. - موسوی‌کوهپر، سید‌مهدی، (1387). «گزارش کاوش‌های باستان‌شناختی در تپه‌کلار کلاردشت: فصل دوم». تهران: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
19. - موسوی‌کوهپر، سید‌مهدی؛ و عباس‌نژاد، رحمت، (1386). «گزارش کاوش‌های باستان‌شناختی در تپه‌کلار کلاردشت: فصل اول. 1385». تهران: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی (منتشرنشده).
20. - نجف‌زاده، علیرضا، (1371). «زمین‌شناسی اقتصادی کانسارهای نفلین سینیت رزگاه و کلیبر آذربایجان‌شرقی و بررسی امکان تولید آلومینا از این ذخائر». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد زمین‌شناسی اقتصادی دانشگاه شهید‌بهشتی (منتشرنشده).
21. - نورزهی، زینب؛ آجورلو، بهرام؛ باقرزاده‌کثیری، مسعود؛ و ابراهیمی، قادر، (1395). «باستان‌کانی‌شناسی سفالینه‌های عصرمفرغ کول‌تپه عجب‌شیر، شرق دریاچۀ ارومیه». نشریۀ پژوهه باستان‌سنجی، سال 2، شمارۀ 2، صص: 17-1.
22. - وحدتی، ف.، (1355). نقشۀ زمین‌شناسی قزوین-رشت با مقیاس 1:250000. تهران: سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
23. - وهاب‌زاده کبریا، قربان؛ برسان، یزدان؛ و مسعودی، سیدمسعود، (1393). «بررسی اثر واحدهای زمین‌شناسی بر توزیع فلزات سنگین در رسوبات رودخانۀ حوزۀ سردآبرود». مجلۀ پژوهشنامۀ مدیریت حوزۀ آبخیز، سال 5، شمارۀ 9، صص: 118-107.
25. - Abay, E., (2005). “The Expansion of Early Transcaucasian Culture: cultural interaction or migration?”. Altoriental, Forsch, No. 32, Pp: 115-131.
26. - Angle, M.; Morbidelu, P. & Palmieri, A. M., (2002). “Pottery from arslantepe (Malatya, Turkey): Petrographic features and archaeological data”. Periodico di Mineralogia, No. 71, Pp: 43-71.
27. - Basso, E.; Capelli, C.; Pia Riccardi, M. & Cabella, R., (2008). “A particular temper: mineralogical and petrographic characterisation of ceramic fabrics with glauconitic inclusions”. ArcheoSciences Revue d'archéométrie, No. 32, Pp: 93-97.
28. - Batiuk, S., (2005). “Migration Theory and the Distribution of the Early Transcaucasian Culture”. Ph.D. Dissertation. University of Toronto.
29. - Batiuk, S., (2013). “The fruits of migration: Understanding the ‘longue duree’ and the socio-economic relations of the Early Transcaucasian Culture”. Journal of Anthropological Archaeology, No. 32, Pp: 449–477.
30. - Edgar, D, A., (1984). “Chemistry, Occurrence and Paragenesis of Feldspathoids: A Review”. ASIC, Vol. 137, Pp: 501-532.
31. - Esse, D., (1991). Subsistence, trade and social change in Early Bronze Age Palestine. SAOC, No. 50. Chicago: University of Chicago Press.
32. - Fabbri, B.; Gualtieri, S. & Shoval, S., (2014). “The presence of calcite in archeological ceramics”. Journal of the European Ceramic Society, No. 34(7), Pp: 1899–1911.
33. - Hojabri Nobari, A.; Khazaie Kouhpar, M. & Motarjem, A., (2016). “Petrographic analysis of early Transcaucasian potteries from Tepe Gourab, Western Iran”. International Journal of Humanities.
34. - Ionescu, C. & Hoeck, V., (2011). “Firing-induced transformations in Copper Ageceramics from NE Romania”. European Journal of Mineralogy, No. 23 (6), Pp: 937-958.
35. - Ionescu, C. & Hoeck, V., (2017). “Electron microprobe analysis (EMPA)”. In: The Oxford Handbook for Archeological Ceramic Analysis (Hunt, A.M.V., editor), Oxford University Press. Pp: 288–304.
36. - Braekmans, D. & Degryse, P., (2017). “Petrography Optical Microscopy. chapter 15”. In: The Oxford Handbook for Archeological Ceramic Analysis (Hunt, A.M.V., editor), Oxford University Press, Pp: 233-265.
37. - Iserlis, M.; Goren, Y.; Hovsepyan, I. & Greenberg, R., (2015). “Early Kura-Araxes Ceramic Technology in the Fourth Millennium BCE Site of Tsaghkasar, Armenia”. Paléorient, No. 41(1), Pp: 9–23.
38. - Jantzen, C. M., (2003). “Characterization and performance of fluidized bed steam reforming (FBSR) product as a final waste form. Environmental Issues and Waste Management Technologies in the Ceramic and nuclear industries IX”. Edited by John D. Vienna and Dane R. Spearing. Proceedings of the science and technology in addressing environmental issues in the ceramic industry and ceramic science and technology for the nuclear industry symposia at the American ceramic society 105th annual meeting & exposition held april 27-30 in Nashville Tennessee. Published by the American ceramic society, Pp: 319-330.
39. - Khazaie Kouhpar, M.; Aarab, A.; Masjedi Khak, P.; Panahi, A. & Kohansal Vajargah, H., (2015). “Petrography analysis of Fourth Millenniuμ B.C. potteries at Kul Tepe (NW Iran)”. (Greece) Mediterranean Archaeology & Archaeometry. Vol. 15, No 3, Pp: 277-288
40. - Kibaroglu, M.; Satir, M. & Kastl, G., (2009). “Petrographic and Geochemical analysis on the provenance of the middle Bronze and Late Bronze/Early Iron Age ceramics from Didi Gora and Udabno I, Eastern Georgia”. Journal of Archaeological Science, No. 36, Pp: 2463-2474.
41. - Kiguradze, T. & Sagona, A., (2003). “On the origins of Kura-Araxes cultural complex”. In: Archaeology in the Borderlands: Investigations in Caucasia and Beyond, edited by A. T. Smith & K. Rubinson, Pp: 95-110. Los Angeles: The Cotsen Institute of Archaeology at UCLA.
42. - Kohl, P., (2009). “Origins, homelands and migrations: situating the Kura-Araxes Early Transcaucasian Culture within the history of Eurasia”. Tel Aviv, No. 36, Pp: 241-265.
43. - Mason, R. B. & Cooper, L., (1999). “Grog, petrology, and early transcaucasians at Godin Tepe”. IRAN, Vol. 37, Pp: 25-31.
44. - Middleton, A., (1997). “CERAMIC PETROGRAPHY”. Rev. do Museu de Arqueologia e Etnologia, São Paulo, Suplemento 2, Pp: 73-79.
45. - Montana, G., (2017). “Ceramic raw materials”. In: The Oxford Handbook of Archaeological ceramic analysis, Pp: 87-100, Edited by: Alice, M. Hunt, W., Oxford university Press.
46. - Nesse, W. D., (2000). Introduction to Mineralogy. Oxford University Press, London.
47. - Rothman, M. S., (2003). “Ripples in the Stream: Transcaucasia-Anatolian Interaction in the Murat/Euphrates Basin at the Beginning of the Third Millennium B.C.”. In: Archaeology in the Borderlands: Investigations in Caucasia and Beyond, A. Smith & K. Rubinson, eds., Pp: 94-109, Los Angeles: Cotsen: Institute of Archaeology, UCLA.
48. - Sean Quinn, P., (2013). Ceramic Petrography: The Interpretation of Archaeological Pottery and Related Artefacts in Thin Section. Archaeopress, Oxford.
49. - Shepard, A. O., (1956). Ceramics for the archaeologist. Carnegie Institution of Washington.
50. - Stoltman, J. B., (2015). Ceramic petrography and Hopewell interaction. University of Alabama Press.
51. - Tite, M., (1969). “Determination of the firing temperature of ancient ceramics by the measurement of thermal expan-sion: a reassessment”. Archaeometry, No. 11, Pp: 131-143.
52. - Velde, B. & Druc, I., (1999). Archaeological Ceramic Materials, Springer-Verlag Berlin Heidelberg.
53. - Wang, Y. & Enrique, M., (1990). “Self-organizational origin of agates: Banding, fiber twisting, composition, and dynamic crystallization model”. Geochimica et Cosmochimica Acta, No. 54 (6), Pp: 1627–1638.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Masjedi-Khak P, Khazaei M, Aarab A, Beheshti S I. Study of the Early and Middle Bronze Ages Pottery Making in Kelardasht Through Petrography. Parseh J Archaeol Stud. 2021; 5 (15) :73-93
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-284-fa.html

مسجدی پرستو، خزایی مصطفی، اعراب علی، بهشتی سید ایرج. مطالعۀ پتروگرافی سفال‌های عصرمفرغ قدیم (کورا-ارس) و مفرغ میانی تپه‌کلار کلاردشت. مطالعات باستان شناسی پارسه. 1400; 5 (15) :93-73

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-284-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
سال 5، شماره 15 - ( 3-1400 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.17 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4361