[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 4، شماره 11 - ( 3-1399 ) ::
سال 4 شماره 11 صفحات 167-153 برگشت به فهرست نسخه ها
مطالعه و طبقه‌بندی معماری صخره‌ایِ آئینی-مذهبی شهرستان مراغه
سعید ستارنژاد1، بهروز عمرانی2، حسین ناصری‌صومعه3، سید مهدی حسینی‌نیا4
1- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه محقق‌اردبیلی، ‌اردبیل، ایران ، saeidsattarnejad@yahoo.com
2- دانشیار گروه پیش‌ازتاریخ، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
3- دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران.
4- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه محقق‌اردبیلی، ‌اردبیل، ایران.
چکیده:   (2458 مشاهده)
یکی از انواع اصلی آثار صخره‌ای، فضاهای دستکند آئینی-مذهبی است. این فضاهای دستکند از دیرباز موردتوجه، تقدس و احترام گروه‌های اجتماعی متدین و پایبند به آموزه‌های دینی بوده است. از این منظر می‌توان گفت منطقۀ مراغه یکی از کانون‌های فوق‌العاده مهم، غنی و دیرپای معماری آئینی-مذهبی در تاریخ و فرهنگ ایران بوده است. در عصری که فضاهای دستکند آئینی در بسیاری از مناطق، رونق آئینی و قوت قُدسی تأثیرگذار خود را از دست داده است، برخی از فضاهای دَستکند آئینی-مذهبی در مراغه همچنان حضور فعال و پررنگ دارد. بر همین اساس این پژوهش ضمن شناسایی، معرفی و تبیین ویژگی‌های خاص فضاهای دستکندِ آئینی-مذهبی این منطقه، به عامل شکل‌گیری این فضاهای آئینی نیز پرداخته است؛ بنابراین در کنار روش میدانی جهت ثبت، ضبط و توضیح وضعیت کنونی، از مطالعات اسنادی برای شناخت عامل شکل‌گیری معماری آئینی-مذهبیِ شهرستان مراغه استفاده گردید. انجام این پژوهش درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش بنیادی است که، فضاهای دستکند آئینی-مذهبی در مراغه به چند گونه تقسیم می‌شوند؟ نتایج بررسی‌های انجام‌شده، حاکی از شناسایی تعداد 8 اثر صخره‌ای آئینی-مذهبی در شهرستان مراغه است. معماری‌های صخره‌ای فوق از منظر ریخت‌شناسی در قالب‌های سطحی و زیرسطحی قابل دسته‌بندی هستند. همچنین ازلحاظ گونه‌شناختی و تقسیم‌بندی ماهیت کاربری دارای استفاده‌های مختلفی است، ازجمله: الف) مسجد، ب) خانقاه، پ) کلیسا، ت) معبد بودایی، ث) نیایشگاه روباز، ج) گوردخمه، چ) قبور صخره‌ای. هم‌اکنون بسیاری از این محوطه‌ها دچار ویرانی شده، با وجود این برخی از فضاها، جایگاه قُدسی خود را حفظ نموده و با تغییراتی مورد استفاده‌اند.
واژه‌های کلیدی: مراغه، معماری صخره‌ای، گوردخمه، قبور صخره‌ای.
متن کامل [PDF 2341 kb]   (503 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1398/8/5 | پذیرش: 1398/12/4 | انتشار: 1399/3/31
فهرست منابع
1. - ابراهیمی، نجمه، (1393). «روش‌های تدفین در حوضۀ رود کُر از آغاز دورۀ تاریخی تا ورود اسلام». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد ایران‌شناسی، دانشگاه یزد (منتشر نشده).
2. - ابن‌بزاز، درویش‌توکل بن اسماعیل بن حاجی توکلی اردبیلی، (1377). اساس المواهب السنیه فی‌مناصب الصوفیه یا صفوت الصفا. به‌تصحیح :غ‍لام‍رض‍ا طب‍اطب‍ائ‍ی‌م‍ج‍د، تهران: زریاب.
3. - اشپولر، برتولد، (1368). تاریخ مغول در ایران. ترجمۀ محمود میرآفتاب، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
4. - اشرفی، مهناز، (1390). «پژوهشی در گونه‌شناسی معماری دستکند». نامۀ معماری و شهرسازی، شمارۀ 7، صص: 47-25.
5. - اصغرپورسارویی، سمیرا؛ و حاتم، غلامعلی، (1390). «بررسی تطبیقی گوردخمه‌های ماد و اورارتو». نشریه هنرهای تجسمی نقش‌مایه، سال 4، شمارۀ 8، صص: 72-65.
6. - باصفا، حسن؛ داوری، محمد‌صادق؛ و رضایی، محمد‌حسین، (1396). «بررسی و تحلیل کاربری فضاهای دستکند حاشیۀ آبگرم ورتون استان اصفهان». مجلۀ باغ نظر، سال 14، شمارۀ 52، صص: 48-37.
7. - بیانی، شیرین، (1371). دین و دولت در ایران عهد مغول. تهران: نشر دانشگاهی.
8. - جوادی، مهرداد، (1393). «صومعه گیغارد». مجموعه مقالات نخستین همایش معماری دستکند، کرمان: پژوهشکدۀ میراث‌فرهنگی.
9. - حاتم، غلامعلی، (1381). «گوردخمه‌ها در دوران ماد». فصلنامۀ هنر، شمارۀ 52، صص: 118-106.
10. - خاماچی، بهروز، (1370). جغرافیای استان آذربایجان‌شرقی. تبریز: سروش.
11. - خواندمیر، (1380). تاریخ حبیب‌السیر. جلد 3، تصحیح: محمد دبیر‌سیاقی، تهران: خیام.
12. - رازانی، مهدی؛ و حمزوی، یاسر، (1397). «ساختارشناسی ملاط‌های تاریخی در آرایه‌های معماری و اندود داخلی معبد صخره‌ای مراغه». پژوهۀ باستان‌سنجی، سال 2، شمارۀ 2، صص: 15-1.
13. - رازانی، مهدی؛ امین‌امامی، سید‌محمد؛ و باغبان، علیرضا، (1395). «طبقه‌بندی و تحلیل کاربرد معماری صخره‌ای در دامنۀ کوه آتش‌فشانی سهند در شمال‌غرب ایران». پژوهش‌های ایرانشناسی، سال 6، شمارۀ 2، صص: 60-41.
14. - رشیدالدین‌فضل‌الله، (1373). جامع‌التواریخ. جلد 2، به‌کوشش: بهمن کریمی، تهران: اقبال.
15. - زهبری، زهره؛ علیزاده، فاطمه؛ و علمداری، کوروش، (1393). «معرفی آثار صخره‌ای نویافته با کاربری تدفینی از بویراحمد». مجلۀ جلوه هنر، شمارۀ 11، صص: 65-53.
16. - ستارنژاد، سعید، (1395). «مطالعه و بررسی معماری دستکند مراغه». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه محقق‌اردبیلی (منتشرنشده).
17. - ستارنژاد، سعید؛ و پروین، صمد، (1397). «معرفی، گاه‌نگاری و تعیین عملکرد معماری صَخره‌ای پیرهاشم روستای وَرجُوی مراغه». دوفصلنامۀ علمی تخصصی باستان‌شناخت، شمارۀ 6، دورۀ 4، صص: 25-7.
18. - ستارنژاد، سعید؛ شهبازی‌شیران، حبیب؛ و معروفی‌اقدم، اسماعیل، (1397). «بررسی و تحلیل ماهیت کاربردی معماری صخره‌ای تپه رَصدخانه مراغه». پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال 7، شمارۀ 2، صص: 74-57.
19. - ستارنژاد، سعید؛ معروفی‌اقدم اسماعیل؛ و حسنلو، مهدی، (1398). «نیایشگاه صخره‌ای روستای قشلاق مراغه معبدی بودایی-مسیحی یا مسجدی اسلامی». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، شمارۀ 7، سال 3، صص: 191-177.
20. - ستارنژاد، سعید؛ ناصری‌صومعه، حسین؛ و معروفی‌اقدم، اسماعیل، (بی‌تا). «بررسی و تحلیل ماهیت کاربری معماری دستکند اِمام‌زاده مَعصوم شهرستان مراغه». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، (منتشر ‌نشده).
21. - سرفراز، علی‌اکبر، (1355). راهنمای باستانی جزیرۀ خارک. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
22. - قزوینی، ذکریا بن محمد، (1373). آثار العباد اخبار البلاد. ترجمۀ میرزا‌جهانگیر قاجار، تهران: امیرکبیر.
23. - کامبخش‌فرد، سیف‌الله، (1373). «بررسی‌های باستان‌شناسی آذرشهر و مراغه، حرفی دیگر دربارۀ ساختمان چند خانقاه و مسجد». مجله میراث‌فرهنگی، شمارۀ 12، صص: 163-140.
24. - کیانی، محسن، (1369). تاریخ خانقاه در ایران. تهران: طهوری.
25. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و همتی‌ازندریانی، اسماعیل، (1395). «مطالعه و بررسی معماری دستکند ایران». مسکن و محیط روستا، شمارۀ 156، صص: 110-97.
26. - مرادی‌نوروزی، نورالله، (1392). «تحلیل باستان‌شناختی هنر صخره‌ای الیماییان». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشر نشده).
27. - مروارید، یونس، (1360). افرازه رود. تهران: اوحدی.
28. - ملازاده، کاظم، (1383). «باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی مانا». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشر نشده).
29. - ناصری‌صومعه، حسین؛ پاشایی، علیرضا؛ و سعادتی، محسن، (1393). «معرفی و بررسی باستان‌شناختی گورهای گویجه‌قلعه مراغه». مجله پیام باستان‌شناس، سال 11، شمارۀ 22، صص: 46-33.
30. - ناصری‌صومعه، حسین؛ فیروزمندی‌شیره‌جینی، بهمن؛ و سعادتی، محسن، (1394). «مطالعه و بررسی باستان‌شناختی گویجه قلعه مراغه». مجلۀ مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 7، شمارۀ 1، صص: 165-147.
31. - هوسپیان، شاهین، (1393). «کلیساهای صخره‌ای ارمنستان». نشریۀ پیمان، سال 18، شمارۀ 67، صص: 230-205.
32. - هوشان، چائو، (1373). «بازپژوهشی نیایشگاه‌های مغاره‌ای مانویان در تورفان»، ترجمۀ احمد حب‌علی موجانی، باستان‌شناسی و تاریخ، سال 8، شمارۀ 15، صص: 54-48.
33. - هیلن‌براند، رابرت، (1380). معماری اسلامی. ترجمۀ باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، تهران: روزنه.
35. - Ball, W., (1979). “The Imamzadeh Masum at Vardjovi: A Rock-Cut Il-khanid Complex near Maragheh”. Archäologische Mitteilungen aus Iran Berlin, NO. 12, Pp: 329-340.
36. - Berndt-Ersöz, S., (2006). Phrygian rock-cut shrines: structure, function, and cult practice. Brill.
37. - Davies, N. & Jokiniemi, E., (2008). Dictionary of architecture and building construction. Routledge.
38. - Emge, A., (1992). “Old Order in New Space: Change in the Troglodytes’ Life”. In: Cappadocia. Traditional dwellings and settlements working paper series. Center for environment design research: University of California.
39. - Higuchi, T. & Barnes, G., (1995). “Bamiyan: Buddhist cave temples in Afghanistan”. World Archaeology, 27(2), Pp: 282-302.
40. - Kleiss, W., (1969). “Bericht über zwei Erkundungsfahrten in Nordwest-Iran”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, No. 2, Pp: 7-119.
41. - Kleiss, W., (1973). “Bericht über Erkundungsfahrten in Iran im Jahre 1971”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, NO. 5, Pp: 132-242.
42. - Konyar, E., (2011). “Urartu Mezar Tipleri ve Gömü Adetleri”. (Tomb Types and Burial Traditions) In: URARTU: Doğuda Değişim-Transformation in the East, İstanbul, Pp: 206-231.
43. - Morgan, D., (2014). Medieval Persia 1040-1797. Routledge.
44. - Öztürk, F. G., (2010). “A Comparative Architectural Investigation of the Middle Byzantine Courtyard Complexes in Açıksaray–Cappadocia: Questions of Monastic and Secular Settlement”. Unpublished Ph.D. Dissertation, Middle East Technical University, Ankara.
45. - Scarcia, G., (1975). “The "Vihār" of Qonqor-olong Preliminary Report”. East and West, 25(1/2), pp: 99-104.
46. - Van Hulsteyn, Y., (1981). Urartian built and rock-cut tombs. Bryn Mawr College.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Sattarnezhad S, Omrani B, Naseri-Someeh H, Hosseininiya S M. Study and Classification of Ritual-Religious Rock Architecture in the County of Maragheh. Parseh J Archaeol Stud. 2020; 4 (11) :153-167
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-235-fa.html

ستارنژاد سعید، عمرانی بهروز، ناصری‌صومعه حسین، حسینی‌نیا سید مهدی. مطالعه و طبقه‌بندی معماری صخره‌ایِ آئینی-مذهبی شهرستان مراغه. مطالعات باستان شناسی پارسه. 1399; 4 (11) :167-153

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-235-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
سال 4، شماره 11 - ( 3-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.2 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4361