[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 3، شماره 8 - ( 6-1398 ) ::
سال 3 شماره 8 صفحات 108-89 برگشت به فهرست نسخه ها
نگرشی بر منظر باستان‌شناسی و تحولات فرهنگی استقرارهای دوران اسلامی دشت تویسرکان (از صدر اسلام تا پایان دورۀ قاجار)
رضا نظری‌ارشد1، خلیل‌الله بیک‌محمدی 2، نسرین بیک‌محمدی3
1- استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم‌انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، همدان، ایران.
2- دکتری باستان‌شناسی، مدیر دفتر پژوهش و آموزش حوزه هنری استان همدان، همدان، ایران ، Khalil_bm@yahoo.com
3- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده:   (7280 مشاهده)
دشت تویسرکان از دشت‌های میان‌کوهی مرتفع کرانه‌های غربی رشته‌کوه الوند، از نظر سوق‌الجیشی در زمرۀ مهم‌ترین دشت‌های مواصلاتی نواحی غربی ایران به‌شمار آمده و درطول تاریخ، بالأخص دوران اسلامی در مسیر خراسان بزرگ از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار بوده است. این دشت در زمستان 1391، طی پژوهشی مورد بررسی و شناسایی قرار گرفته است؛ این بررسی به‌صورت فشرده (پیمایشی) با گردآوری مواد فرهنگی از سطح محوطه‌ها به‌روش تصادفی، با هدف شناسایی و ثبت محوطه‌های باستانی و آثار تاریخی مطالعه گردیده است. برآیند بررسی، دربردارندۀ 44 محوطه از دوران مس‌وسنگ تا ادوار متأخر اسلامی بوده و با توجه به آثار سطحی شناسایی شده از این‌میان، 14 محوطه دارای آثاری از دوران مختلف اسلامی هستند که نشان از جایگاه این منطقه در دوران اسلامی بوده، اما تاکنون دشت مذکور از منظر تحولات فرهنگی استقرارهای دوران اسلامی مورد کنکاش قرار نگرفته است. حال پرسش این‌ست که آثار دوران اسلامی در دشت تویسرکان از چه ویژگی‌هایی برخوردار بوده و پراکندگی و گسترش آن‌ها از چه الگویی پیروی کرده و همچنین در چه دوره‌هایی با افزایش و گسترش، مواجه بوده است؟ هدف اصلی جستار پیشِ‌رو مطالعۀ منظرباستان‌شناسی (زمین‌سیما) دشت تویسرکان، با گونه‌شناسی و بررسی تحولات فرهنگی آثار و استقرارهای دوران اسلامی و ترسیم الگویی مناسب از توزیع، پراکنش در دشت مذکور است؛ روش پژوهش با بهره‌مندی از تحلیل‌های فضایی GIS و به‌روش‌های میدانی و کتابخانه‌ای، تحلیلی از آثار و مواد فرهنگی گردآوری شده از بررسی و مطالعۀ باستان‌شناختیِ صورت‌گرفته از استقرارهای دورۀ اسلامی دشت تویسرکان (در سه خوشه)، مبتنی‌بر نظریات رایج تحلیل الگوی استقرار و منظرباستان‌شناسی خواهد بود. برآیند پژوهش، نشانگر آن‌ست که استقرارهای دوران اسلامی این دشت با توزیع در تمامی بخش‌های دشت، متشکل از محوطه‌های بزرگ، به‌عنوان هسته‌های اصلیِ مکان‌گزینی و محوطه‌های کوچک، به‌عنوان پایگاه‌های خرده‌اقماری با وابستگی به راه‌ها و زمین‌های قابل‌کشت شکل‌یافته‌اند؛ همچنین دشت تویسرکان در دورۀ صفوی، شاهد رشد فزآیندۀ تعداد استقرارها بوده که «کاروانسرا» و «پل» فرسفج از شاخص‌ترین آثار به‌جاماندۀ ‌آن‌ست و درنهایت دوره‌های زند و قاجار نیز با گسترش وسعت استقرارها و جمعیت مواجه می‌شود.
واژه‌های کلیدی: بررسی باستان‌شناختی، تویسرکان، دوران اسلامی، منظر باستان‌شناسی، الگوی استقرار.
متن کامل [PDF 1589 kb]   (601 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1398/2/1 | پذیرش: 1398/3/22 | انتشار: 1398/6/30
فهرست منابع
1. - ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد (1366). سفرنامۀ ابن‌حوقل (ایران در صوره‌الارض). ترجمه و توضیح: جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
2. - استرآبادی،میرزامهدی‌خان (1341). درۀ نادره. به‌اهتمام: سیدجعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
3. - اعتمادالسلطنه،محمدحسن‌خان (1367). مراه‌البلدان. با تصحیحات، حواشی و فهارس به‌کوشش: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران.
4. - آقامحمدی، مهدی؛ و شرفی، حسین (1390). تحلیل بر پراکندگی جغرافیایی ایلات و عشایر استان همدان. با مقدمه عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری، تهران: نشر قومس.
5. - باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم (1378). سیاست و اقتصاد عصر صفوی. تهران: صفی‌علی‌شاه.
6. - بیک‌محمدی، خلیل‌الله؛ نظری‌ارشد، رضا (1396). «تحلیل تأثیر زمین‌سیما در شکل‌‌گیری، پراکنش و افول استقرارهای دورۀ اشکانی شهرستان تویسرکان مبتنی‌بر بررسی‌ باستان‌شناختی». مجلۀ علمی-پژوهشی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دانشگاه بوعلی‌سینا، شمارۀ 13، صص: 103-122.
7. - بیک‌محمدی، نسرین (1395). «بررسی الگوهای استقرارهای دوران اسلامی دشت ملایر با استفاده از تحلیل‌های GIS»، برای دریافت درجۀ کارشناسی‌ارشد رشتۀ‌ باستان‌شناسی، دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا (منتشر نشده).
8. - تاورنیه، ژان‌باتیست (1385). سفرنامه. ترجمۀ ابوتراب نوری. به‌تصحیح و تجدیدنظر کلی: حمید ارباب‌شیرانی، اصفهان: کتاب‌فروشی تأیید.
9. - حقیقت، عبدالرفیع (1376). فرهنگ، تاریخ و جغرافیای شهرستان‌های ایران. تهران: کومش.
10. - حموی، یاقوت (1870). معجم‌البلدان. به‌تصحیح: فردیناندو وستنفلد. شش جلد،لایپزیک.
11. - ساریخانی، مجید (1382). بررسی باستان‌شناسی، معماری و شهرسازی ملایر در دورۀ قاجار، ملایر: علم‌گستر.
12. - سالنامۀ آماری استان همدان (1384). سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان همدان.
13. - شعبانی، محمد (1394). «بررسی الگوهای استقراری قرون نخستین اسلامی تا اواخر دوران صفوی حوزۀ مرکزی همدان». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه بوعلی‌سینا، دانشکدۀ هنر و معماری (منتشر نشده).
14. - شیروانی، زین‌العابدین (1338). بستان‌السیاحه. به‌اهتمام و کوشش: سنایی، تهران: بینا.
15. - علیزاده، عباس (1373). «اهمیت و شناخت روش‌های بررسی در باستان‌شناسی». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ. سال نهم، شمارۀ اول، پاییز و زمستان، صص: 9-2.
16. - لباف‌خانیکی، میثم (1385). «باستان‌شناسی زمین‌سیما». دوفصلنامۀ تخصصی پژوهش‌های باستان‌شناسی و مطالعات میان‌رشته‌ای. دورۀ 2، شمارۀ 4، پاییز و زمستان، صص: 113-126.
17. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس (1382). «گزارش بررسی باستان‌شناسی تویسرکان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
18. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس (1384). «بررسی و شناسایی باستان‌شناسی بخش مرکزی شهرستان همدان»، همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
19. - مستوفی‌قزوینی،حمدالله (1378). نزهه‌القلوب. به‌کوشش: محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات طه.
20. - مقدم، محمد (گل‌محمدی) (1378). تویسرکان: سیری در اوضاع طبیعی، تاریخی، اقتصادی، و اجتماعی. جلد اول، تهران: انتشارات اقبال. چاپ دوم.
21. - نظری‌ارشد، رضا (1391). «گزارش بررسی باستان‌شناسی تویسرکان». همدان: بایگانی اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
22. - نظری‌ارشد، رضا؛ بیک‌محمدی، خلیل‌الله (1395). «بررسی تغییرات فرهنگی دامنه‌های غربی الوند از دورۀ مس‌‌‌و‌سنگ تا پایان عصر آهن بر اساس نتایج بررسی‌ باستان‌شناختی دشت‌ میان‌کوهی تویسرکان». مجلۀ علمی پژوهشی مطالعات باستان‌شناسی. دانشگاه تهران، شمارۀ 2، دورۀ 8، صص: 227-209.
23. - نظری‌ارشد، رضا؛ بیک‌محمدی، خلیل‌الله (1396). «گونه‌شناسی و تحلیل سفال‌های دوران اسلامی دشت تویسرکان (مبتنی‌بر مطالعات میدانی بررسی‌ باستان‌شناختی شهرستان تویسرکان)». در: مجموعه مقالات سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران. به‌اهتمام: حسن هاشمی‌زر ج‌آباد و سامان فرزین، صص: 627-615.
24. - نیکنامی، کمال‌الدین (1385). «مبانی نظری باستان‌شناسی پهن‌دشت». دوفصلنامۀ تخصصی پژوهش‌های باستان‌شناسی و مطالعات میان‌رشته‌ای. دورۀ 2، شمارۀ 3، بهار و تابستان، صص: 24-11.
25. - وات، کِنت (1386). مبانی محیط‌زیست. ترجمۀ عبدالحسین وهاب‌زاده. چاپ نهم، مشهد: جهاد دانشگاهی دانشگاه مشهد.
27. - Algaze, G. (2001). “Initial Social Complexity in Southwestern Asia: The Mesopotamia Advantage”. Current Anthropology, Vol. 42. No. 2, pp.199-233.
28. - Button, M. (2009). Multiple Ways of Seeing One Place: Archaeological and Cultural Landscapes of the Sutter Buttes. California, Pp.8-10
29. - Butzer, K. W. (1980). “Context in Archaeology: An Alternative perspective”. Journal of Field Archaeology. Vol. 7. No. 4. pp: 417-422.
30. - Cooper, A.; Malcolm, F.; Antony, C. J. & Weatley, D. (2005). Managing Archaeology. London and New York, Routledge.
31. - Farina, A. (2000). “The cultural Landscape as a Model for the Integration of Ecology and Economics”. Bioscience. Vol. 50. No. 4. pp: 313-320.
32. - Hodder, I. (1992). Theory and Practice in Archaeology. London and New York Routledge.
33. - Johnson. H. M. (2007). Ideas of Landscape. London, Blackwell Publishing.
34. - Kracker, L. (1997). “An Approach to The Quantification and Classification of Aquatic Landscapes”. Middle States Geographer, 30. pp: 19-28.
35. - Lawrence, D. S. & Low, S. L. (1990). “The Built Environment and Spatial form”. Annual Review of Anthropology, Vol.10. pp: 453-505.
36. - Renfrew, C. (1982). Inaugural Lecture: Towards an Archaeology of Mind. Cambridge University Press, Cambridge.
37. - Robin, C. (2002). “Archaeological ethnographies: Social dynamics of outdoor space”. Journal of Social Archaeology, Vol. 2. Pp: 159-172.
38. - Shanks, M. (2001). “Culture/Archaeology: The dispersion of a discipline and its objects”. in: I. Hodder (ed), Archaeological Theory Today, Cambridge: Cambridge University press, pp: 284-306.
39. - Willey, G. R. (1953). “Prehistoric settlement patterns in the Viru Valley. Peru”. Bulletin, No.155, Bureau of American Ethnology, Washington D C.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Nazari Arshad R, Beik Mohammadi K, Beik Mohammadi N. An Overview on the Archaeology Aspect and Cultural Developments of the Islamic Settlements of Tuyserkan Plain (Beginning of Islam to The End of the Qajar Period). Parseh J Archaeol Stud. 2019; 3 (8) :89-108
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-223-fa.html

نظری‌ارشد رضا، بیک‌محمدی خلیل‌الله، بیک‌محمدی نسرین. نگرشی بر منظر باستان‌شناسی و تحولات فرهنگی استقرارهای دوران اسلامی دشت تویسرکان (از صدر اسلام تا پایان دورۀ قاجار). مطالعات باستان شناسی پارسه. 1398; 3 (8) :108-89

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-223-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
سال 3، شماره 8 - ( 6-1398 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.22 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4402