سبک فضاهای معماری مسکونی و تالار بار عام محوطۀ اشکانی قدکودان در کرانۀ رودخانۀ زاب کوچک

گراوند, افراسیاب; شریفی, مهناز; ملک‌پور, فاطمه

doi:10.22034/Athar.1912

EN FA

دوره 46، شماره 109 - ( 6-1404 ) جلد 46 شماره 109 صفحات 107-81 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/Athar.1912

Mendeley

Zotero

RefWorks

Garavand A, Sharifi M, Malekpuor F. (2025). Residential Architectural Spaces and the Public Hall of the Ghadkodan Site during the Parthian Period, Piranshahr Plain, West Azerbaijan. Athar. 46(109), 81-107. doi:10.22034/Athar.1912
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1912-fa.html

گراوند افراسیاب، شریفی مهناز، ملک‌پور فاطمه.(1404). سبک فضاهای معماری مسکونی و تالار بار عام محوطۀ اشکانی قدکودان در کرانۀ رودخانۀ زاب کوچک فصلنامه علمی اثر 46 (109) :107-81 10.22034/Athar.1912

URL: http://athar.richt.ir/article-2-1912-fa.html

سبک فضاهای معماری مسکونی و تالار بار عام محوطۀ اشکانی قدکودان در کرانۀ رودخانۀ زاب کوچک

افراسیاب گراوند^*¹

، مهناز شریفی²

، فاطمه ملک‌پور³

1- دکتری باستان‌شناسی پیش‌ازتاریخ، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت‌سلیمان، آذربایجان‌غربی، ایران (نویسندۀ مسئول). ، garavand.afra@gmail.com
2- دانشیار پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.
3- کارشناس‌ارشد باستان‌شناسی اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوی، خوی، ایران.

چکیده: (2395 مشاهده)

قدکودان یکی از محوطه‌های دوران پارت در منطقۀ پیرانشهر و از مهم‌ترین استقرارگاه‌های حوضۀ آبگیر سد کانی‌سیب پیرانشهر در شمال‌غرب است، که در یک درۀ میان‌کوهی باریک و برروی بلندی‌های طبیعی واقع شده است. رودخانۀ زاب کوچک با فاصلۀ 200متری در شرق آن در جریان است. کاوش‌های باستان‌شناسی این محوطه طی سه فصل متوالی صورت‌گرفت و منجر به کشف فضاهای معماری مسکونی شامل تالار مرکزی و مطبخ گردید. محوطۀ مذکور در دورۀ اول استقرار خود، دارای ساختارهای معماری سنگ‌چین بزرگ با فضاهای متعدد معماری متعلق به دورۀ اشکانی بوده، سپس در دوران اسلامی به‌عنوان گورستان مورداستفاده قرار گرفته است. مطالعه و مقایسۀ سفال‌های قدکودان (سوغانلو)، نشانگر تعلق و شباهت سبکی آن‌ها با مواد فرهنگی دورۀ پارت است که پیش‌تر در همین منطقۀ جغرافیایی از محوطه‌های هم‌زمان به‌دست آمده بود. نظر به قرار داشتن محل مورد مطالعه در مسیر جادۀ ابریشم که به‌عنوان یک شاهراه تجاری بین شرق و غرب در دورۀ پارت شکل‌گرفته، تأثیر سبک‌شناختی و فرهنگی داده‌های این محوطه با دیگر مراکز استقراری پارتیان قابل‌شناسایی است. نتایج کاوش قدکودان که طی آن گستره‌ای به ابعاد 23×15متر (345مترمربع) مورد کاوش باستان‌شناختی قرار گرفت، نشان از یک بافت استقراری گستردۀ پارت است. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی کارکرد و تعیین قدمت بافت تاریخی قدکودان براساس شواهد باستان‌شناختی است و پاسخ به این پرسش‌های مهم که، چه عواملی موجب شکل‌‌گیری و توسعۀ این محوطۀ استقراری در حاشیۀ رودخانۀ زاب کوچک شده است؟ کیفیت ساخت ابنیه و ارتباط آن با سایر محوطه‌های هم‌افق در این منطقه چگونه است؟ درمجموع حسب مواد فرهنگی به‌دست آمده و ارزیابی ویژگی‌های بوم‌شناختی و جغرافیایی منطقه نشان‌داد که اشتراک سبک‌شناسی و اسلوب معماری به‌کار رفته در قدکودان نشان‌دهندۀ وجود یک سبک کاملاً کاربردی و مسکونی است که هیچ‌گونه تزئینات خاص در آن ایجاد نشده است. این پژوهش مبتنی‌بر داده‌های نویافته از کاوش باستان‌شناسی استوار است.

واژه‌های کلیدی: شمال‌غرب، حوضۀ رودخانۀ زاب کوچک، بقایای معماری، سفال.

متن کامل [PDF 4279 kb] (833 دریافت)

نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: بررسی های میدانی و کاوش
دریافت: 1404/2/1 | پذیرش: 1404/4/7 | انتشار: 1404/6/1

فهرست منابع

1. - اشلومبرژه، دانیل، (1377). هنر پارتی، تاریخ ایران کمبریج. جلد 3، قسمت 2، به‌کوشش: احسان یارشاطر، تهران: انتشارات امیرکبیر.

2. - آقــالاری، بایــرام؛ و ســلیمی، صــلاح، (1402). «نتایــج لایه‌نگاری گردی شیطان در دشت پیرانشهر، شواهدی از دوره مس‌وسنگ و اشکانی». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 13(39): 38-7. http://doi.org/10.22084/nb.2022.25429.2436

3. - آقــالاری، بایــرام؛ و ده‌پهلوان، مصطفی، (1390). «شاخصه‌های فرهنگی شمال‌غرب ایران در دورۀ اشکانی (با نگاهی به یافته‌های فصل دوم تپه کهنه پاسگاه)». مجله مطالعات باستان‌شناسی، 1(3): 43-15. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28693.html

4. - برنارد، پل، (1375). «سلوکی‌ها در آسیای مرکزی». در: مجموعه مقالات تاریخ و تمدن‌های آسیای مرکزی، بخش دوم از ج 1، ترجمۀ صادق ملک‌شهمیرزادی، تهران: انتشارات وزارت خارجه.

5. -خان‌محمدی، بهروز، (1398). «گزارش کاوش محوطۀ سوغانلو پیرانشهر». در: مجموعه مقالات هفدهمین گردهمایی باستان‌شناسی، جلد اول تهران، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی: 363-369.

6. -شریفی، مهناز، (1398). «مناسبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای شمال‌شرق ایران در دورۀ اشکانی، براساس دومین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی تپه کِشت دشت دامغان». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 9(22): 162-143. http://doi.org/10.22084/nbsh.2019.18328.1889

7. -شریفی، مهناز، (1402). «کاوش باستان‌شناسی سردشت در دوران اشکانی». در: مجموعه کتاب فرهنگ رودخانه زاب کوچک براساس کاوش‌های باستان‌شناسی سردشت، پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.

8. - هرینک، ارنی، (1376). سفال ایران در دوران اشکانی. ترجمۀ حمیده چوبک، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.

9. -محمدی‌فر، یعقوب؛ و عرب، احمد‌علی، (1392). «مطالعه ترکیب سفال کلینکی دورۀ اشکانی منطقه همدان با استفاده از سه روش PIXE، XRF و XRD با هدف تعیین میزان تشابه و تمایز». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 4(4): 76-57. https://nbsh.basu.ac.ir/article_564.html

10. -محمدی‌فر، یعقوب،(1394). باستان‌شناسی و هنر اشکانی. انتشارات سمت.

12. - Aagarryev, E. & Khodzhanigazov, T., (1995). Turkmenistan on the Greut Silk Road. Ashhabud.

13. - Aghalari, B. & Salimi, S., (2024). “Archaeological Stratigraphy of Girdi Sheytan Site in Piranshahr Plain; Evidence from The Parthian and Chalcolithic Periods”. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran, 13(39): 7-38. http://doi.org/10.22084/nb.2022.25429.2436

14. -Aghalari, B. & Dehpahlavan, M., (2011). “Cultural Characteristics of North-Western Iran during Parthian Period With a View to Findings of the Second Season of Explorations in the Old Mound of Pāsgāh Tappeh Si”. Journal of archaeological studies, 3(1): 15-43.

15. - Bernard, P., (1996). “The Seleucids in Central Asia”. Articles on the history and civilizations of Central Asia, vol. 1, Translated by: Sadegh Malek Shahmirzadi, Tehran: Ministry of Foreign Affairs Publications.

16. - Bivar, A. D. H., (1981). “The Second Ostracon from Qumis”. IRAN, XIX: 81-84. PL. I. https://doi.org/10.2307/4299707

17. - Binandeh, A., (2012). “A New Archaeological Research in Northwestern Iran: Prehistoric Settlements of Little Zab River Basin”. The Internationalv Journal of Humanities, 19 (2): 27-42. http://eijh.modares.ac.ir/article-27-9547-en.html.

18. - Boucharlat, R. & Lcomte, O., (1987). Fouiles De Tureng Tepe. Sous, la direction, de Jean Deshayes, 1, Center, de Recherches Archeologiques. paris.

19. - Brosius, M., (2006). The Persians: An Introduction. London & New York: Routledge, ISBN 978-0-415-32089-4. https://doi.org/10.4324/9780203068151

20. - Curtis, V. S., (2001). “Parthian Belts and Belt Plaques”. Iranica Antiqua, XXXVI.

21. - Invernizzi, A., (2009). Nisa partica. les sculture ellenistiche, centro Ricerhe Aecheologiche E Scavi, Di Torino, Missione in Turkmenistan.

22. - Harmatta, J., (1994). History of Civilization of Central Asia. Vol. 2, UNESCO.

23. - Herrmann, G., Kurbansakhatov. K. & Simpson. ST. J., (2000). “The international Merv project,preliminary report on the Eighth season”. Journal of the British Institute of Persian studies, IRAN, VOL. XXXVIII. https://doi.org/10.2307/4300579

24. - Herrmann, G. & Kurbansakhatov, K., (1994). “The international Merv project,preliminary report on the Second season”. Journal of the British Institute of Persian studies, IRAN, VOL. XXXII. https://doi.org/10.2307/4299905

25. - Hejebri Nobari, A., Binandeh, A., Neyestani, J. & Vadati Nasab, H., (2012). “Excavation at Lavin Tepe in north west Iran”. In: ANES, 49: 95-117. http://dx.doi.org/10.2143/ANES.49.0.2165721

26. - Kaim, B., (2008). “The Parthian settlements in the Serakhs Oasis”. PARTHICA, PISA, ROMA, Editor in chief, Antonio Invernizzi, MMIX.

27. - Keall, E. J., (1967). “Qal’eh-i Yazdigird: A Sasanian Palace Stronghold in Persian Kurdistan”.Iran, 5: 99-121. https://doi.org/10.2307/4299591

28. - Keall, E. J., (2002). “Qal’eh-e Yazdigird”. Dossiers d’Archéologie, 271: 64-71. https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.T070233

29. - Keall, E. J., (1983). “A Persian Castle on the Silk Roads”. In: Silk Roads, China Ships : an Exhibition of East-West Trade, edited by John Vollmer. Toronto, Ontario: Royal Ontario Museum.

30. - Kiani, M. Y., (1982). Parthian sites in Hyrcania the Gurgan Plain, Archaologische, Mittelungen aus IRAN. Erg.Bd, 9, Berlin.

31. - Khanmohammadi, B., (2019). “Report on the excavation of the Soghanloo Tepe in Piranshahr”. 17th Archaeological Conference, Vol. 1, Tehran: Archaeological Research Institute: 363-369.

32. - Kleiss, W., (1973). “Qaleh Zohak ih Azarbijan”. AMI, 6: 163-196.

33. -Kroll, S., (2005).“The Southern Urmia Basin in The Early Iron Age”. Iranica Antiqua, XL: 65-85. https://doi.org/10.2143/IA.40.0.583200.

34. - Kroll, S., (2005). Contributions to Bastam II. Ausgrabungen in den Urartäischen Anlagen 1976-1978. (Wolfram Kleiss ed.), Teheraner Forschungen V (Berlin 1988).

35. - Lecomte, O., (2005). “The Iron age of Northern Hyrcania”. Iranica Antiqua, XL. https://doi.org/10.2143/IA.40.0.583222

36. - Lecuyot, G., (2007). Ai Khanum Reconstructed, in After Alexander (Central Asia before Islam). Edited by Joe Cribb and Georgina Hermann, Oxford University Press Inc, New York, Part 6. https://doi.org/10.5871/bacad/9780197263846.003.0007

37. - Livshits,V. A., (1993). “A Parthian Inscription on a vessel from Ak-Depe”. IRAN, XXXI. https://doi.org/10.2307/4299889

38. - Masson & Pugancenkova, (1982). The Parthian Rehtons of Nisa. Firenz.

39. - Omrany R. H., (2008). Sassanian Walls, Hinterland Fortresses and Abanoned Ancient Irrigated landscapes, the 2007 season on the Great wall of Gorgan and the wall of TAMMISHE. The British Institute of Persian studies, XLVI.

40. - Mohammadifar, Y & Arab, A., (2014). “An Study of the Clinky Ware Composition in the Hamadan Region Applying PIXE, XRF and XRD Aiming to Show the Similarities and Diversities”. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran, 3(4): 57-76.

41. -Mohammadifar, Y., (2015). Archaeology and Parthian Art. Samt Publications.

42. - Pilipko, V. N., (2008). The central Ensemble of the fortress Mihrdatkirt layout and chronology. PARTHICA, PISA, ROMA, Editor in chief, Antonio Invernizzi, MMIX.

43. - Puschnigg, G., .(2008). Helenistic Echoes in Parthian Merv:transformation and adaptation in the ceramic repertoire. PARTHICA, PISA, ROMA,Editor in chief, Antonio Invernizzi, MMIX.

44. - Ricciardi, R. V., (1980). Archaeological survey in the upper Atrek valley (Khorasan,IRAN). preliminary report, MESOPOTAMIA, XV. LICOSA.

45. - Sariandi, V. I., (2008). The palace –Temple complex of North Gonur”. Anthropology & Archeology of Eurasia, 47 (1). https://doi.org/10.2753/AAE1061-1959470101

46. - Schoff, W. H., (1914). Parthian Stations By Isidor of Charax, An Account of the Route Between the Levant and India in the First Century B.C. ARES Publishers INC, Chicago.

47. - Schmidt, E. F., (1937). Excavation at Tepe Hissar Damgan. Philadelpia. https://doi.org/10.9783/9781512818574

48. - Sharifi, M., (2011). “New evidence on cultural relations in northeastern iran in the Parthian period: results of Archaeological excavations at Dibaj Damghan”. In: Silk Road magezine, washington University, 9: 42-52.

49. - Sharifi, M., (2019). “The Middle Bronze Age in the Little Zab Basin in Light of the Excavations of Barde Zard Tepe, Northwest Iran”. Iranian journal of Archaeological Studies, 9: 39-56. http://dx.doi.org/10.22111/ijas.2019.6505

50. - Sharifi, M., (2019). “Study on the Cultural Relations of the Kesht Dasht Tepe in the Parthian Period Based on the Second Archaeological Excavation”. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran, 9(22): 143-162. http://dx.doi.org/10.22084/nbsh.2019.18328.1889.

51. - Sharifi, M., (2020). “Excavations at Barveh Tepe: New Insights into the Early Bronze Age in Northwest Iran”. Journal of Near Eastern Studies, 29 (2): 287‒303. https://doi.org/10.1086/710363

52. - Sharifi, M., (2021). “Cultural Interactions of Little Zab River Basin in Chalcolithic / Bronze age Northwest of Iran”. Journal of Archaeological Studies, 3, 13 (27): 93-116. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.305384.142892

53. - Sharifi, M., (2022a). “The Late Chalcolithic settlement of Gird-i Ashoan in the Zab basin, northwest Iran”. Ancient near eastern studies, ANES, 59: 53-79. http://dx.doi.org/10.2143/ANES.59.0.3291189

54. - Sharifi, M., (2022b). “Gird-i Ashoan During the Late Chalcolithic, Based on the Second Season of Excavation in Northwest of Iran, 2022”. Journal of archaeological studies, 14 (2: 30). https://doi.org/10.22059/jarcs.2022.322632.143011

55. - Sharifi, M.& Helwing, B., (2023). “Absolute (14C AMS) and Relative Chronologies of Barveh Tepe in the Upper Lesser Zab Basin and a Study of Painted Bronze Age Ceramics (Based on the Second Season Excavation)”. Journal of Archaeological Studies, 2 (15: 33): 133-153. https://doi.org/10.22059/jarcs.2024.360950.143217

56. - Sharifi, M., (2023). “Excavation in Sardasht in Parthian period”. In: The book series ‘The Culture of the lesser Zab basin, Based on Archaeological Excavations in Sardasht’, ICAR,Tehran.

57. - Schlumberger, D., (1998). The Art of the Part, Cambridge History of Iran. Vol 3, Part 2, edited by Ehsan Yarshater, Tehran: Amirkabir Publications.

58. - Trinkause, K. M., (1981). The Partho-sassanian North East Frontier:settlement in the Damghan plain, Iran. university of Pensyilvania, unpublished Tez.

59. - Usmanova, Z. I., (1992). “New material on Ancient Merv”. Journal of the British Institute of Persian studies, IRAN, XXX. https://doi.org/10.2307/4299869

60. - Villard, U. M. de., (1938). “The Iranian Temple of Taxila”. In: Pope, Arthur Upham & Ackerman, Phyllis (eds.), A Survey of Persian art from prehistoric times to the present (1981 Centennial edition), vol. 1, New York: Maxwell Aley Literary Associates, 1981, 3 ed: 445-448.

61. - Williams, T. & Kurbansakhatov, K., (2002). “The Ancient Merv project,preliminary report on the first season”. Journal of the British Institute of Persian studies, IRAN, XL. https://doi.org/10.2307/4300617

62. -Waters, K. H., (1974). “The Reign of Trajan, part VII: Trajanic Wars and Frontiers. The Danube and the East”. in: Temporini, Hildegard (ed.), Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Principat. II.2, Berlin: Walter de Gruyter: 415–427.

63. - Zavyalov,V. A., (2007). The fortification of the city of Gyaur kala, Merv, in After Alexander Central Asia before Islam. Edited by Ioe Cribb & Georgina Herrmann. https://doi.org/10.5871/bacad/9780197263846.003.0016

64. - Zalaghi, A. & Maziar, S., (2022). “Kohne Tepesi: A Kura-Araxes and Parthian settlement in the Araxes River Basin, Northwest Iran”. Journal of Iran National Museum, 2 (1): 77-100.

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.