logo
دوره 46، شماره 108 - ( 3-1404 )                   جلد 46 شماره 108 صفحات 91-65 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/Athar.1872

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Shokri P, Salehi Kakhki A. (2025). A Study of Lesser-Known Examples of Tilework during the Ilkhanid Period and Their Successors. Athar. 46(108), 65-91. doi:10.22034/Athar.1872
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1872-fa.html
شکری پوریا، صالحی کاخکی احمد.(1404). مطالعۀ نمونه‌های کمتر شناخته‌شدۀ کاشی‌کاری در دورۀ ایلخانان و جانشینان آن‌ها فصلنامه علمی اثر 46 (108) :91-65 10.22034/Athar.1872

URL: http://athar.richt.ir/article-2-1872-fa.html

مطالعۀ نمونه‌های کمتر شناخته‌شدۀ کاشی‌کاری در دورۀ ایلخانان و جانشینان آن‌ها
پوریا شکری*1 ، احمد صالحی کاخکی2
1- دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسندۀ مسئول). ، pouria.shukri@gmail.com
2- استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده:   (3561 مشاهده)
بسیاری از ابنیۀ دوران ایلخانی و مظفری تا به امروز باقی‌مانده‌اند؛ اما آثار کاشی‌کاری برخی از آن‌ها دیگر بر بدنۀ بناها قرار ندارد، به موزه‌ها منتقل شده‌اند یا برای همیشه از بین رفته‌اند. درمیان ابنیۀ دارای تزئینات کاشی‌کاری این دوران، مواردی وجود دارد که در منابع نامی از آن‌ها برده‌نشده، یا بررسی‌های صورت‌گرفته از آن‌ها مختصر و مربوط به سال‎های دور است و وضعیت کاشی‌کاری آن‌ها تا به امروز بسیار تغییر کرده است. مقالۀ حاضر، با طرح این پرسش که، تزئینات کاشی‌کاری ناشناخته و کمتر شناخته‌شدۀ دوران ایلخانی و مظفری شامل چه مواردی می‌شود و جایگاه آن‌ها در سیر و تحول کاشی‌کاری ایلخانی و مظفری چیست؟ با رویکردی تاریخی‌-‌تطبیقی، به معرفی، مستندنگاری و بررسی تزئینات کاشی‌کاری آن‌ها پرداخته است. داده‌های این پژوهش، براساس واکاوی منابع مکتوب و بررسی‌های میدانی در ایران کنونی، ازمیان ۶۴ بنا شناسایی و گردآوری شده‌اند. تأکید بر آثاری است که هم‌چنان در ابنیه باقی‌مانده‌اند و فاقد تاریخ دقیق هستند. در این‌راستا، ابتدا بناها به‌طور اجمالی معرفی شده‌اند، سپس تزئینات مورد نظر توصیف و شرایط کنونی آن‌ها ذکر شده و درنهایت، با مقایسه با موارد مشابه، تاریخی برای آن‌ها پیشنهاد شده است. در این بررسی‌ها مشخص شد انواع کاشی، مانند معرق، معقلی، تراش، تا انواع کاشی‌هایی ازجمله طلاچسبان و زرین‌فام، در ابنیۀ این دوران وجود دارند که هم‌چنان ناشناخته باقی‌مانده‌اند. مقایسۀ آن‌ها نشان می‌دهد درحالی‌که تأثیرات بین‌منطقه‌ای وجود داشته است؛ به‌طورمثال، -میان آذربایجان تا ورامین- سنت‌های منطقه‌ای نیز در جریان بوده‌اند.
 
واژه‌های کلیدی: کاشی‌کاری، معرق، زرین‌فام، ایلخانان، مظفریان.
متن کامل [PDF 2081 kb]   (1418 دریافت)    
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: باستان شناسی و تاریخ هنر
دریافت: 1403/10/24 | پذیرش: 1404/2/3 | انتشار: 1404/3/30
فهرست منابع
1. - اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، (1362). چهل سال تاریخ ایران المآثرالآثار. ج1، به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.
2. - افشار، ایرج، (1374). یادگار‌های یزد. ج2، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
3. - آملی، شمس‌الدین‌محمد‌بن‌محمود (1381). نفایس‌الفنون. مقدمه و تصحیح: ابوالحسن شعرانی، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.
4. - بلر، شیلا، (1387). معماری ایلخانی در نطنز مجموعه مزار شیخ عبدالصمد. ترجمۀ ولی‌الله کاووسی، تهران: فرهنگستان هنر.
5. - ترابی‌طباطبایی، سید جمال، (1355). آثار باستانی آذربایجان. ج2، تهران: انجمن آثار ملی.
6. - جعفری، جعفر‌بن‌محمد‌بن‌حسن، (1343). تاریخ یزد. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
7. - حقیقت، عبدالرفیع، (1385). تاریخ قومس شامل: وقایع تاریخی، اوضاع جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و شرح‌حال عارفان به انضمام تاریخ مشرق ایران از دوران ماقبل تاریخ تا عصر حاضر. تهران: کومش.
8. - حمزوی، یاسر، و اصلانی، حسام، (1391). آرایه‌های معماری بقعۀ پیربکران. اصفهان: گلدسته.
9. - حمزه‌لو، منوچهر، (1381). سلطانیه؛ هنرهای کاربردی در سلطانیه. تهران: ماکان.
10. - دیباج، اسماعیل، (1343). راهنمای آثار تاریخی آذربایجان غربی و شرقی. تبریز: دانشگاه تبریز.
11. - دیولافوا، مادام ژان، (1369). ایران، کلده و شوش. ترجمۀ علی‌محمد فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.
12. - رجبی، سید صفر، (1369). «نگرشی بر خطوط کوفی برج علاالدوله ورامین». مطالعات تاریخی، 2(6): 239-235.
13. - سلیمانی، پروین، وحیدزاده، رضا، و فرهمندبروجنی، حمید، (1394). کتیبه‌های کاشی معرق در ایران. تهران: همپا.
14. - سیرو، ماکسیم، (1357). راه‌های باستانی ناحیه اصفهان و بناهای وابسته به آن‌ها. ترجمۀ مهدی مشایخی، تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
15. - شکری، پوریا، (1394). «گونه‌شناسی و طبقه‌بندی کاشی‌های دوره ایلخانان و جانشینان‌شان براساس فرم و لعاب». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان.
16. - عدیلی، عادل، (1390). تزئینات لعابی در معماری ایران قبل از اسلام و دوران اسلامی. اصفهان: طراحان هنر.
17. - شیرازی، فضل‌الله؛ و عبدالله، شهاب‌الدین، (1338). تاریخ وصاف‌الحضره. ج3، به‌کوشش: محمد مهدی اصفهانی، تهران: کتابفروشی ابن‌سینا و جعفری‌تبریزی چاپخانه رشدیه.
18. - فیض، عباس، (1350). گنجینه آثار قم. ج2، قم: مهراستوار.
19. - قوچانی، عبدالله، (1371). اشعار فارسی کاشی‌های تخت‌سلیمان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
20. - کاتب، احمد‌بن‌حسین‌بن‌علی، (1357). تاریخ جدید یزد. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: امیر‌کبیر.
21. - کاظمی، حسین، (1396). «بررسی ویژگی‌های فرمی و تزئینی مقابر برجی شکل قرن ششم تا هشتم ه‍.ق در شمال‌غرب ایران (آذربایجان شرقی و غربی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان.
22. - کلبادی‌نژاد، مریم، و یوسف زاده، بهزاد، (1390). کاشی‌های ایرانی: معرفی مجموعه کاشی‌های آستانه مقدسه قم. زرین و سیمین.
23. - گدار، آندره، و سیرو، ماکسیم، (1371). آثار ایران. ج4، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد: آستان قدس رضوی.
24. - مخلصی، محمد‌علی، (1359). «شهر بسطام و مجموعۀ تاریخی آن». اثر، 1 (2، 3 و 4): 209-245. http://journal.richt.ir/athar/article-1-470-fa.html
25. - مستوفی‌بافقی، محمد مفید، (1385). جامع مفیدی. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر.
26. - مستوفی‌قزوینی، حمدالله‌بن‌ابی‌بکر‌احمد، (1336). نزههالقلوب. تصحیح: محمد دبیرسیاقی، تهران: امیرکبیر.
27. - میش‌مست‌نهی، مسلم، و مرتضوی، محمد، (1399). «بررسی فنی، تاریخی و تزئینات زر آراسته در کاشی‌های دوران اسلامی ایران». مطالعات باستان‌شناسی، 12(1): 261-243. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.264467.142608
28. - نراقی، حسن، (1374). آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
29. - ویلبر، دونالد نیوتن، و گلمبک، لیزا، (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ محمدیوسف کیانی و کرامت‌الله افسر، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
30. - ویلبر، دونالد نیوتن، (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان. ترجمۀ عبدالله فریار، تهران: علمی و فرهنگی.
31. - وینتیا، پورتر، (1389). کاشی‌های اسلامی. مترجم: مهناز شایسته‌فر، تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
32. - هنرفر، لطف‌الله، (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. تهران: چاپخانه زیبا.
34. - Adili, A., (2011). Glazed Decorations in Pre-Islamic and Islamic Iranian Architecture. Isfahan: Tarrahan-e Honar. (In Persian).
35. - Afshar, I., (1995). Yazd's Monuments. (Vol. 2) (2nd ed.). Tehran: Anjoman-e Asar va Mafakher-e Farhangi. (In Persian).
36. - Amoli, Sh. M. M., (2002). Nafa'is al-Funun. Introduction and correction by Abolhasan Sha'rani. Tehran: Ketabforushi-ye Eslamiyeh. (In Persian).
37. - Blair, Sh., (2008). Ilkhanid Architecture in Natanz: The Shrine Complex of Sheikh Abd al-Samad. Translated by: Valiollah Kavousi. Tehran: Farhangestan-e Honar. (In Persian).
38. - Crane, M., (1940). “A fourteenth century Mihrab from Isfahan”. Ars Islamica, 7(1): 96-100. Freer Gallery of Art, Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan.
39. - Dibaj, E., (1964). Guide to the Historical Monuments of West and East Azerbaijan. Tabriz: University of Tabriz. (In Persian).
40. - Dieulafoy, J., (1990). Iran, Chaldea, and Susa. Translated by: Ali Mohammad Farahvashi. Tehran: University of Tehran. (In Persian).
41. - Etemad al-Saltaneh, M. H. Kh., (1983). Forty Years of Iran's History: Al-Ma'athir al-Athar (Vol. 1). Edited by Iraj Afshar. Tehran: Asatir. (In Persian).
42. - Ettinghausen, R., (1935). “Important pieces of Persian pottery in London collections”. Ars Islamica, 2(1): 45-64.
43. - Fazlallah Shirazi, Sh. A., (1959). Tarikh-e Vassaf al-Hazrah (Vol. 3). Edited by Mohammad Mehdi Esfahani. Tehran: Ketabforushi-ye Ibn Sina va Ja'fari Tabrizi. (In Persian).
44. - Feiz, A., (1971). Treasures of Qom’s Monuments (Vol. 2). Qom: Mehr-e Ostovar. (In Persian).
45. - Ghouchani, ʿA., (1992). Persian Poems on the Tiles of Takht-e Soleyman. Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. (In Persian).
46. - Godard, A. & Siroux, M., (1992). Monuments of Iran (Vol. 4) [Asar-e Iran]. Translated by: Abolhasan Sarvogh-e Moghaddam. Mashhad: Astan-e Qods-e Razavi. (In Persian).
47. - Haghighat, A., (2006). History of Qumes: Historical Events, Geography, Politics, Society, Economy, and Biographies of Mystics, Including the History of Eastern Iran from Prehistory to the Present. Tehran: Koomesh. (In Persian).
48. - Hamzavi, Y. & Aslani, H., (2012). Architectural Decorations of the Pir Bakran Shrine. Isfahan: Goldasteh. (In Persian).
49. - Hamzehloo, M., (2002). Soltaniyeh: Applied Arts in Soltaniyeh. Tehran: Makan. (In Persian).
50. - Honarfar, L., (1971). Treasures of Isfahan’s Historical Monuments. Tehran: Ziba Press. (In Persian).
51. - Ja'fari, J. M. H., (1964). History of Yazd. Edited by: Iraj Afshar, Tehran: Bongah-e Tarjomeh va Nashr. (In Persian).
52. - Kalbadinejad, M. & Yousefzadeh, B., (2011). Iranian Tiles: Introducing the Tile Collection of the Holy Shrine of Qom. Astan-e Hazrat-e Ma'sūmi. (In Persian).
53. - Kateb, A. H. A., (1978). The New History of Yazd. Edited by: Iraj Afshar, Tehran: Amir Kabir. (In Persian).
54. - Kazemi, H., (2017). “Formal and Decorative Features of Tower Tombs from the 6th to 8th Centuries AH in Northwestern Iran (East and West Azerbaijan)”. Master’s thesis, University of Art, Isfahan). (In Persian).
55. - Masuya, T., (2000). “Persian tiles on European walls: Collecting Ilkhanid tiles in nineteenth-century Europe”. Ars Orientalis, 30: 39-54.
56. - McClary, R. P., (2018). “Re-contextualizing the object: Using new technologies to reconstruct the lost interiors of medieval Islamic buildings”. International Journal of Islamic Architecture, 7(2): 263-283.
57. - Mish-Masht-Nahi, M. & Mortazavi, M., (2020). “Technical, Historical, and Decorative Analysis of Gilded Tiles in Islamic-Era Iran”. Archaeological Studies, 12(1): 243–261. (In Persian).
58. - Mokhlesi, M. A., (1980). “The City of Bastam and Its Historical Complex”. Athar, 2(3–4), 209–245. (In Persian).
59. - Mostowfi Bafqi, M. M., (2006). Jame’ Mofidi. Edited by: Iraj Afshar, Tehran: Asatir. (In Persian).
60. - Mostowfi Qazvini, H. A. A., (1957). Nozhat al-Qolub. Edited by: Mohammad Dabirsiyaghi, Tehran: Amir Kabir. (In Persian).
61. - Naraghi, H., (1995). Historical Monuments of Kashan and Natanz. Tehran: Anjoman-e Asar va Mafakher-e Farhangi. (In Persian).
62. - Overton, K. & Maleki, K., (2020). “The Emamzadeh Yahya at Varamin: A present history of a living shrine”. Journal of Material Cultures in the Muslim World, 1: 120-149.
63. - Pickett, D., (1997). Early Persian tilework: The medieval flowering of kashi. Fairleigh Dickinson University Press.
64. - Porter, V., (2010). Islamic Tiles. Translated by: Mahnaz Shayestehfar, Tehran: Mo’asseseh-ye Motale’at-e Honar-e Eslami. (In Persian).
65. - Porter, Y., (2021). “Talking tiles from vanished Ilkhanid palaces (late thirteenth to early fourteenth centuries): Frieze luster tiles with verses from the Shah-nama”. Journal of Material Cultures in the Muslim World, 2: 97-149.
66. - Pradell, T., Molera, J., Smith, A. D. & Tite, M. S., (2008). “Early Islamic lustre from Egypt, Syria and Iran (10th to 13th century AD)”. Journal of Archaeological Science, 35: 2649–2662.
67. - Rajabi, S., (1990). “A Study of Kufic Inscriptions on the Tomb Tower of Ala al-Dawleh in Varamin”. Historical Studies, 2(6): 235–239. (In Persian).
68. - Ritter, M., (2022). “Image of architecture with God’s word: The luster tile panel of a prayer niche from Kashan”. In: M. Kühn & M. Müller-Wiener (Eds.), Lustre ceramic: Shimmering mystery (pp. 80-99). Museum für Islamische Kunst-Staatliche Museen zu Berlin; Michael Imhof Verlag.
69. - Sarre, F., (1901). Denkmaler persischer baukunst: Tafeln (Vol. 3). Ernst Wasmuth A-G.
70. - Sarre, F., (1910). Denkmaler persischer baukunst: Textband (Vol. 1). Ernst Wasmuth A-G.
71. - Shokri, P., (2015). “Typology and Classification of Ilkhanid and Successor Period Tiles Based on Form and Glaze”. Master’s thesis, University of Art, Isfahan. (In Persian).
72. - Siroux, M., (1978). Ancient Roads of the Isfahan Region and Their Associated Buildings. Translated by: Mehdi Mashayekhi, Tehran: Sazman-e Melli-ye Hefazat-e Asar-e Bastani-ye Iran. (In Persian).
73. - Suliymany, P., Vahidzadeh, R. & Farahmand Boroujeni, H., (2015). Mosaic Tile Inscriptions in Iran. Tehran: Hampa. (In Persian).
74. - Turabi Tabatabai, S. J., (1976). Historical Monuments of Azerbaijan (Vol. 2). Tehran: Anjoman-e Asar-e Melli. (In Persian).
75. - Watson, O., (1977). “Persian luster tiles of thirteenth and fourteenth centuries”. Doctoral dissertation, University of London. SOAS University of London.
76. - Wilber, D. N., (1986). Islamic Architecture of Iran in the Ilkhanid Period. Translated by: Abdollah Faryar, Tehran: Elmi va Farhangi. (In Persian).
77. - Wilber, D. N. & Golombek, L., (1995). Timurid Architecture in Iran and Turan. Translated by: Mohammad Yousef Kiani & Keramatollah Afsar, Tehran: Sazman-e Miras-e Farhangi. (In Persian).
78. - URL/1: https://collection.shangrilahawaii.org/objects/5838/(access date: 28/7/2024)
79. - URL/2: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/452737(access date: 28/7/2024)
80. - URL/3: https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010331796(access date: 28/7/2024)
81. - URL/4: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/444894(access date: 30/7/2024)
82. - URL/5: https://www.archnet.org/sites/5455?media_content_id=41014 (access date: 12/5/2024)
83. - URL/6: https://www.archnet.org/sites/4727?media_content_id=40957 (access date: 12/5/2024)
84. - URL/7: https://www.archnet.org/sites/2052?media_content_id=8282(access date: 15/5/2024)
85. - URL/8: https://www.romeartlover.it/Tokat2.html (access date: 15/5/2024)
86. - URL/9: https://www.archnet.org/sites/1896?media_content_id=8328(access date: 15/5/2024)
87. - URL/10; https://www.archnet.org/sites/1638?media_content_id=62811(access date: 16/5/2024)
88. - URL/11: https://www.archnet.org/sites/2057?media_content_id=43077 (access date: 15/5/2024)
89. - URL/12: https://www.archnet.org/sites/3891(access date: 17/5/2024) (access date: 17/5/2024)
90. - URL/13: https://www.si.edu/object/tile-fragment:fsg_FSC-P-6944 (access date: 2/8/2024)
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.